ભારતની વ્યુહાત્મક સ્વતંત્રતા માટે સોવરેન એઆઈ ક્ષમતાઓનું નિર્માણ

ભારતની વ્યુહાત્મક સ્વતંત્રતા માટે સોવરેન એઆઈ ક્ષમતાઓનું નિર્માણ

#GS-2 #GS-3 #સુશાસન અને સામાજિક ન્યાય #સારું શાસન #ઈ-ગવર્નન્સ #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધાઓ #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #એઆઈ (કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા) #માહિતી અને સંચાર ટેકનોલોજી #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય

શા માટે ચર્ચામાં છે?

  • દુનિયાભરમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની રેસ હવે ટેકનોલોજીના નિયમો અને સુવિધાઓ પર કબજો જમાવવાની હોડ બની ગઈ છે. વિશ્વના ટોચના 500 સુપરકમ્પ્યુટરમાંથી 75% પર અમેરિકા અને 15% પર ચીનનો દબદબો છે.
  • અન્ય દેશો Pax Silica, WAICO કરાર અને EU AI Act, 2024 જેવા નિયમો બનાવીને દુનિયા પર પ્રભાવ પાડી રહ્યા છે. આ સ્થિતિમાં ભારતે પોતાના નાગરિકોનો ડેટા, સરકારી વ્યવસ્થા અને કમ્પ્યુટર નેટવર્ક પોતાના દેશના કાયદા હેઠળ જ સુરક્ષિત રાખવા પડશે.

ભારતના વિકાસ માટે સોવરેન એઆઈ કેમ જરૂરી છે?

  • વિદેશી એઆઈ મોડેલ્સ પશ્ચિમી દેશોની માહિતી પર બનેલા છે, જેથી તે ભારતની ભાષાઓ અને સંસ્કૃતિને પૂરી રીતે સમજી શકતા નથી. આપણે દેશમાં જ એઆઈ બનાવીશું તો તે DPDP Act, 2023 જેવા આપણા કાયદાનું પાલન કરશે. આ માટે IndiaAI Mission હેઠળ 20 દેશી એઆઈ મોડેલ બનાવવાની યોજનાઓ પર કામ ચાલી રહ્યું છે, જેમાં 12 LLMs અને 8 નાના ભાષા મોડેલનો સમાવેશ થાય છે.
  • જો આપણે વિદેશી સૉફ્ટવેર પર જ નિર્ભર રહીશું તો આપણા પૈસા બહાર જતા રહેશે અને સ્થાનિક કંપનીઓ ફક્ત ભાડૂઆત બનીને રહી જશે. પોતાનું એઆઈ હોવાથી ભારતનો $300 બિલિયનનો આઈટી ઉદ્યોગ માત્ર સર્વિસ આપવાને બદલે નવી નવી ટેકનોલોજી બનાવતો થશે. PwC અને NITI Aayogના અંદાજ મુજબ એઆઈથી વર્ષ 2035 સુધીમાં ભારતના જીડીપીમાં $550 બિલિયનથી $607 બિલિયન ઉમેરાઈ શકે છે.
  • હાલમાં કમ્પ્યુટિંગ માટેના મોંઘા GPUs પર મોટી વિદેશી કંપનીઓનો કબજો છે, જેના કારણે ભારતના નાના ઉદ્યોગો તેનો ઉપયોગ કરી શકતા નથી. આ સમસ્યા ઉકેલવા સરકારે IndiaAI Mission હેઠળ 38,000 થી વધુ GPUs એકત્રિત કર્યા છે. આ સુવિધા આપણા સ્ટાર્ટઅપ્સ અને સંશોધકોને કલાકના માત્ર ₹65 જેવા રાહત દરે આપવામાં આવે છે.
  • વીજળી ગ્રીડ, બેંકિંગ અને સંરક્ષણ જેવા સંવેદનશીલ ક્ષેત્રોમાં વિદેશી એઆઈ વાપરવાથી દેશની માહિતી ચોરાઈ જવાનો મોટો ભય રહે છે. પોતાના દેશમાં જ બનાવેલા સુરક્ષિત સુપરકમ્પ્યુટર વાપરવાથી સરકારી અને લશ્કરી ડેટા દેશની બહાર જતો અટકે છે.
  • સરકારી સેવાઓને Aadhaar અને UPI જેવી ડિજિટલ સિસ્ટમ સાથે જોડવાથી યોજનાઓના પૈસા અને લાભ સીધા ગરીબો સુધી પહોંચાડી શકાય છે. આ માટે Bhashini પ્રોજેક્ટમાં 350 થી વધુ AI મોડેલ મૂકાયા છે, જે જુદી જુદી ભારતીય ભાષાઓનું તુરંત ભાષાંતર કરીને સામાન્ય લોકોને ડિજિટલ સેવાઓ વાપરવામાં મદદ કરે છે.
  • આંતરરાષ્ટ્રીય તણાવના કારણે વિદેશમાંથી કમ્પ્યુટર ચિપ્સ મળવાની બંધ થઈ જાય તો દેશનો વિકાસ અટકી શકે છે. દાખલા તરીકે, અમેરિકાએ ચીનને Nvidia's H200 chips આપવા પર રોક લગાવી દીધી હતી. ભારતે આ સ્થિતિથી બચવા ₹76,000 કરોડનું India Semiconductor Mission શરૂ કર્યું છે અને SHAKTI તથા VEGA જેવા પ્રોસેસર બનાવી રહ્યું છે.
  • આપણા દેશના આરોગ્ય અને ખેતીના ડેટા પર આધારિત એઆઈ સિસ્ટમથી રોગોનું વહેલું નિદાન થાય છે અને હવામાનની સાચી માહિતી મળે છે. સરકારી એઆઈ પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા ક્ષય (ટીબી) અને આંખની બીમારીઓ વહેલી શોધી શકાઈ છે, અને ખેડૂતોને પાકની વાવણી માટે સાચી સલાહ મળી રહી છે.
  • એઆઈ અંગે સ્પષ્ટ સરકારી નીતિ હોવાથી વિદેશી રોકાણકારો ભારતમાં પૈસા રોકવા ઉત્સાહિત થાય છે. India AI Impact Summit 2026 જેવા કાર્યક્રમોના કારણે આવનારા બે વર્ષમાં ભારતમાં એઆઈ ક્ષેત્રે $200 બિલિયનથી વધુનું રોકાણ આવવાનો અંદાજ છે.

સોવરેન એઆઈ મેળવવામાં ભારત સામેના મુખ્ય પડકારો

  • સરકારી પોર્ટલ પર 38,000 GPUs ઉપલબ્ધ હોવા છતાં, કાગળિયાની લાંબી વિધિના કારણે નાના ઉદ્યોગો તેનો ઉપયોગ કરી શકતા નથી. વળી, માત્ર 7 દિવસ માટે જ કમ્પ્યુટર ભાડે મળવા જેવા કડક નિયમોના કારણે કંપનીઓ લાંબા સમયના પ્લાન બનાવી શકતી નથી.
  • ભારત હજુ પણ ચિપ્સ માટે વિદેશ પર નિર્ભર છે, અને તેણે નાણાકીય વર્ષ 2024માં $20 બિલિયનથી વધુ કિંમતની ચિપ્સ આયાત કરવી પડી હતી. સ્થાનિક સ્તરે ચિપ્સનું પેકિંગ શરૂ થયું છે, પરંતુ 7nmથી નાની અદ્યતન ચિપ્સ બનાવવામાં હજુ ઘણા વર્ષો નીકળી જશે.
  • અમેરિકા કે ચીનના રોકાણકારોની જેમ ભારતના રોકાણકારો જોખમી ટેકનોલોજી રિસર્ચમાં પૈસા રોકતા નથી. મોટા ભાગનું વિદેશી રોકાણ ફક્ત સામાન્ય ક્લાઉડ સિસ્ટમ અને ડેટા સેન્ટરમાં જાય છે, પણ મૂળ એઆઈ સંશોધનમાં પૂરતા પૈસા મળતા નથી.
  • એઆઈ માટે ચાલતા સુપરકમ્પ્યુટર ખૂબ ગરમ થઈ જાય છે, જેને ઠંડા રાખવા પાણી અને પ્રવાહી કૂલિંગની જરૂર પડે છે. ડેટા સેન્ટરોનું પાણીનું વપરાશ 2025માં 150 અબજ લીટરથી વધીને 2030 સુધીમાં 358 અબજ લીટર થવાનો અંદાજ છે, જેનાથી વીજળી અને પાણીની કટોકટી ઊભી થઈ શકે છે.
  • ભારતનો મોટા ભાગનો સરકારી અને ખાનગી ડેટા વિદેશી સૉફ્ટવેર કંપનીઓના સર્વર પર સ્ટોર થાય છે. US CLOUD Act, 2018 જેવા કાયદાના કારણે વિદેશી સરકારો આ ડેટા માંગી શકે છે, જેથી દેશની ગોપનીયતા જોખમમાં મુકાય છે.
  • આખી દુનિયાનો લગભગ 20% ડિજિટલ ડેટા ભારતમાં બને છે, પણ તે અસ્તવ્યસ્ત હોવાથી એઆઈ બનાવવામાં વાપરી શકાતો નથી. સરકાર કમ્પ્યુટર હાર્ડવેર ખરીદવા પાછળ બધો ખર્ચ કરે છે, પણ ડેટાને સાફ કરી વ્યવસ્થિત ગોઠવવા પાછળ પૂરતો ખર્ચ કરતી નથી.
  • ભારતમાં સામાન્ય સોફ્ટવેર એન્જિનિયરો અઢળક છે, પણ ચિપ ડિઝાઇન અને ક્વોન્ટમ ફિઝિક્સ જેવા અઘરા વિષયોના નિષ્ણાતોની ભારે અછત છે. દેશના હોંશિયાર સંશોધકો સારા પગાર અને કમ્પ્યુટર સુવિધાઓ માટે OpenAI, Google DeepMind અને Meta જેવી વિદેશી કંપનીઓમાં જતા રહે છે.

ભારતની એઆઈ સાર્વભૌમત્વ સુરક્ષિત કરવા માટેના વ્યૂહાત્મક પગલાં

  • ભારતે કૃત્રિમ ડેટા (સિંથેટિક ડેટા) બનાવવા માટે એક અલગ રાષ્ટ્રીય સંસ્થા સ્થાપવી જોઈએ. આ સંસ્થા કમ્પ્યુટર સિમ્યુલેશન દ્વારા સુરક્ષિત ડેટા તૈયાર કરીને દેશના એઆઈ ડેવલપર્સને પૂરો પાડશે, જેથી ખાનગી ડેટા પણ ચોરાય નહીં અને એઆઈ પણ તાલીમબદ્ધ થાય.
  • બધો કમ્પ્યુટિંગ બોજ મોટા શહેરોના ડેટા સેન્ટર પર નાખવાને બદલે, સરકારે નાના એઆઈ મોડેલ બનાવવા સંશોધન માટે ગ્રાન્ટ આપવી જોઈએ. આ નાના મોડેલ ખેતરના મશીનો અને ગામડાના ડિજિટલ પેમેન્ટ કમ્પ્યુટરમાં ઓફલાઇન ચાલી શકશે.
  • સરકારે દેશી એઆઈ મોડેલ્સની ચકાસણી કરવા એક મધ્યસ્થ સિસ્ટમ બનાવવી જોઈએ. કોઈપણ એઆઈ મોડેલને સરકારી કામમાં વાપરતા પહેલા તેની સુરક્ષા અને પક્ષપાત વગરની કામગીરીનું કડક ટેસ્ટિંગ કરવું જરૂરી છે.
  • રાત્રિના સમયે યુનિવર્સિટીઓ, કંપનીઓ અને બેંકોના બંધ પડેલા કમ્પ્યુટરોની શક્તિને એક સુરક્ષિત નેટવર્કથી જોડી શકાય. આ ન વપરાયેલી કમ્પ્યુટર ક્ષમતા ભેગી કરીને એક મોટું જાહેર સુપરકમ્પ્યુટર નેટવર્ક બનાવી શકાય.
  • સરકારી એઆઈ યોજનાઓમાં Zero-Knowledge Proofs (ZKP) ટેકનોલોજી ફરજિયાત કરવી જોઈએ. આ ટેકનોલોજીથી એઆઈ સિસ્ટમ નાગરિકનો વ્યક્તિગત ડેટા જોયા વગર જ તેની ઓળખ અને લાયકાતની ચકાસણી કરી શકે છે.
  • સરકારી જૂના કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામ્સને સુધારવા માટે ખાસ ભારતીય ભાષાઓ સમજી શકે તેવા એઆઈ કોડિંગ ટૂલ્સ બનાવવા જોઈએ. આનાથી એન્જિનિયરો સ્થાનિક ભાષામાં આદેશ આપીને સરકારી પોર્ટલને અપડેટ કરી શકશે.
  • નવા ટેકનોલોજી સ્ટાર્ટઅપ્સને મદદ કરવા સરકારે એક સ્પેશિયલ ગેરંટી ફંડ બનાવવું જોઈએ. સ્ટાર્ટઅપ નિષ્ફળ જાય તો સરકાર થોડું નુકસાન સહન કરવાની ખાતરી આપે, તો પેન્શન ફંડ અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ જેવા મોટા રોકાણકારો આ ક્ષેત્રમાં પૈસા રોકતા થશે.
  • માનવ મગજની જેમ કામ કરતી ન્યુરોમોર્ફિક ચિપ્સ બનાવવા માટે દેશમાં વિશેષ સંશોધન જૂથો બનાવવા જોઈએ. આ નવી ટેકનોલોજીવાળી ચિપ્સ ખૂબ જ ઓછી વીજળી વાપરીને અટપટા કમ્પ્યુટિંગ કામ સરળતાથી કરી શકે છે.

નિષ્કર્ષ

  • સાચું Sovereign AI મેળવવા માટે ભારતે સુપરકમ્પ્યુટર સુવિધાઓ, દેશી ડેટા અને કડક નિયમોનું સંતુલન બનાવવું પડશે. સરકારી મદદ, ચિપ નિર્માણ અને જવાબદાર શાસનને એકસાથે લાવીને ભારત પોતાની વ્યુહાત્મક સ્વતંત્રતા જાળવી શકશે અને ગ્લોબલ સાઉથના દેશોનું નેતૃત્વ કરશે.