ભારતમાં આત્મનિર્ભર પરોપકાર ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ
#GS-2 #GS-3 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #બિન-સરકારી સંસ્થાઓ અને સ્વસહાય જૂથો #સુશાસન #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધા #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- સામાજિક ક્ષેત્રના અગ્રણીઓએ આત્મનિર્ભર પરોપકાર ઇકોસિસ્ટમ બનાવવાની અપીલ કરી છે. કારણ કે દેશમાં સામાજિક વિકાસ માટે હવે વિદેશી મદદ કરતાં ભારતનું પોતાનું દાન વધુ મોટો સહાર બની ગયું છે.
આત્મનિર્ભર પરોપકાર ઇકોસિસ્ટમનો અર્થ
- પરોપકાર એટલે જાહેર ભલાઈ અને સામાજિક સમસ્યાઓ ઉકેલવા માટે પોતાની સંપત્તિ, સમય અને જ્ઞાન સ્વેચ્છાએ આપવું.
- આત્મનિર્ભર વ્યવસ્થા બનાવવાનો અર્થ એ છે કે ભારતે હવે વિદેશી મદદ પર નિર્ભર રહેવાને બદલે દેશના જ ઉદ્યોગપતિઓ, કંપનીઓ અને સામાન્ય નાગરિકોના દાન પર આગળ વધવું.
મુખ્ય લક્ષણો અને નૈતિક સિદ્ધાંતો
- સંપત્તિની સંભાળનો અર્થ એ થાય છે કે વ્યક્તિગત કમાણીને પોતાની ખાનગી મિલકત માનવાને બદલે સમાજના કલ્યાણ માટેની થાપણ ગણવી.
- સ્થાનિક માલિકીથી દેશના લોકો જ દેશની તકલીફો દૂર કરવા પૈસા આપે છે, જેનાથી કામ પર સીધી દેખરેખ રહે છે અને સેવાભાવ વધે છે.
- પારદર્શક વહીવટ અને સારા નિયમોના લીધે લોકો અને રોકાણકારોનો સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ પર વિશ્વાસ વધે છે.
- દાન પ્રક્રિયા સરળ બનવાથી ફક્ત મોટા શ્રીમંતો જ નહીં, પરંતુ સામાન્ય નાગરિકો પણ ડિજિટલ માધ્યમથી સરળતાથી દાન આપી શકે છે.
- લાંબા ગાળાની આર્થિક મદદથી સામાજિક સંશોધન, નવા વિચારો અને મજબૂત સંસ્થાઓ ઊભી કરવામાં મદદ મળે છે.
આંતરિક દાનમાં આવેલો ઉછાળો
- દેશમાં થતું ખાનગી દાન હવે દર વર્ષે ₹1.18 લાખ કરોડ થી વધી ગયું છે, જે વિદેશી દાન કરતાં પાંચ ગણાથી પણ વધારે છે.
- નવો યુવા ઉદ્યોગપતિ વર્ગ પોતાના ધંધાની સાથે સામાજિક સેવાને જોડી રહ્યો છે, જેનાથી પરિવાર દ્વારા અપાતું દાન ઝડપથી વધી રહ્યું છે.
- CSR ના નિયમોને લીધે હવે દર વર્ષે ₹40,000 કરોડ થી વધુ રકમ શિક્ષણ, આરોગ્ય અને ગ્રામીણ વિકાસ પાછળ વપરાય છે.
- દેશમાં UPI, ડિમેટ એકાઉન્ટ અને SIP જેવી ડિજિટલ સુવિધાઓ વધવાથી સામાન્ય નાગરિકો માટે દાન આપવું ખૂબ સરળ બની ગયું છે.
- નીતિ આયોગના NGO દર્પણ પોર્ટલ પર છ લાખમાંથી માત્ર 14,500 સંસ્થાઓ પાસે સક્રિય FCRA રજિસ્ટ્રેશન છે, છતાં દસ વર્ષમાં વિદેશી દાન ₹10,000 કરોડ થી વધીને ₹22,000 કરોડ થઈ ગયું છે.
પડકારો
- FCRA ના કડક નિયમો અને મંજૂરી મેળવવામાં થતા વિલંબના કારણે ગામડાઓમાં ચાલતા આરોગ્ય અને શિક્ષણના કામો અટકી જાય છે.
- ઘણી સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ પાસે હિસાબ-કિતાબ અને કાગળકામનું આધુનિક માળખું નથી, જેથી તેમના પર સરકારી તપાસનો સતત ડર રહે છે.
- દેશના સુખી અને શ્રીમંત લોકોની કમાણી જે ઝડપે વધી રહી છે, તે સરખામણીમાં તેમનું દાન વધતું નથી.
- સેક્શન 80G હેઠળ દાન પર કર મુક્તિ માત્ર 50% મળે છે અને આવકની મર્યાદા પણ 10% જ છે, જેથી મોટા દાન આપવા માટે પૂરતું પ્રોત્સાહન મળતું નથી.
- નવા જમાનાના ઉદ્યોગપતિઓ પાસે રોકડ રકમ ઓછી અને કંપનીના શેર વધુ હોય છે, પણ પોતાના શેર દાનમાં આપવાના નિયમો હજુ સ્પષ્ટ નથી.
આગળનો માર્ગ
- સરકારે FCRA ના નિયમો સરળ બનાવવા જોઈએ, જેથી નાની ટેકનિકલ ભૂલો માટે આખી સંસ્થા બંધ કરવાને બદલે ભૂલ સુધારવાનો સમય આપી શકાય.
- દાનને વેગ આપવા માટે સેક્શન 80G હેઠળ કર મુક્તિ 50% થી વધારીને 100% કરવી જોઈએ.
- ઉદ્યોગપતિઓ પોતાની કંપનીના શેર સરળતાથી ચૅરિટીમાં આપી શકે તેવા કાનૂની રસ્તા ખોલવા જોઈએ.
- સોશિયલ સ્ટોક એક્સચેન્જ ને મજબૂત બનાવીને પ્રામાણિક સંસ્થાઓ અને સામાન્ય દાનવીરોને એક મંચ પર લાવવા જોઈએ.
- UPI અને ડિજિટલ એપ દ્વારા સામાન્ય પરિવારો દર મહિને ₹100 થી ₹1,000 જેવી નાની રકમનું દાન આપી શકે તેવી વ્યવસ્થા શરૂ કરવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- ભારત હવે સામાજિક વિકાસ માટે પોતાના જ પૈસા પર નિર્ભર બની રહ્યું છે. કાયદા સરળ બનાવીને સ્થાનિક દાન પ્રોત્સાહિત કરવાથી દેશની સંપત્તિ દેશના લોકોના ભલા માટે વાપરી શકાશે.