ભારતમાં આત્મનિર્ભર પરોપકાર ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ
#GS-2 #GS-3 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #બિન-સરકારી સંસ્થાઓ અને સ્વસહાય જૂથો #સુશાસન #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધા #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- સામાજિક ક્ષેત્રના અગ્રણીઓએ **આત્મનિર્ભર પરોપકાર ઇકોસિસ્ટમ** બનાવવાની અપીલ કરી છે. કારણ કે દેશમાં સામાજિક વિકાસ માટે હવે વિદેશી મદદ કરતાં ભારતનું પોતાનું દાન વધુ મોટો સહાર બની ગયું છે.
આત્મનિર્ભર પરોપકાર ઇકોસિસ્ટમનો અર્થ
- પરોપકાર એટલે જાહેર ભલાઈ અને સામાજિક સમસ્યાઓ ઉકેલવા માટે પોતાની સંપત્તિ, સમય અને જ્ઞાન સ્વેચ્છાએ આપવું.
- આત્મનિર્ભર વ્યવસ્થા બનાવવાનો અર્થ એ છે કે ભારતે હવે વિદેશી મદદ પર નિર્ભર રહેવાને બદલે દેશના જ ઉદ્યોગપતિઓ, કંપનીઓ અને સામાન્ય નાગરિકોના દાન પર આગળ વધવું.
મુખ્ય લક્ષણો અને નૈતિક સિદ્ધાંતો
- સંપત્તિની સંભાળનો અર્થ એ થાય છે કે વ્યક્તિગત કમાણીને પોતાની ખાનગી મિલકત માનવાને બદલે સમાજના કલ્યાણ માટેની થાપણ ગણવી.
- સ્થાનિક માલિકીથી દેશના લોકો જ દેશની તકલીફો દૂર કરવા પૈસા આપે છે, જેનાથી કામ પર સીધી દેખરેખ રહે છે અને સેવાભાવ વધે છે.
- પારદર્શક વહીવટ અને સારા નિયમોના લીધે લોકો અને રોકાણકારોનો સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ પર વિશ્વાસ વધે છે.
- દાન પ્રક્રિયા સરળ બનવાથી ફક્ત મોટા શ્રીમંતો જ નહીં, પરંતુ સામાન્ય નાગરિકો પણ ડિજિટલ માધ્યમથી સરળતાથી દાન આપી શકે છે.
- લાંબા ગાળાની આર્થિક મદદથી સામાજિક સંશોધન, નવા વિચારો અને મજબૂત સંસ્થાઓ ઊભી કરવામાં મદદ મળે છે.
આંતરિક દાનમાં આવેલો ઉછાળો
- દેશમાં થતું ખાનગી દાન હવે દર વર્ષે **₹1.18 લાખ કરોડ** થી વધી ગયું છે, જે વિદેશી દાન કરતાં પાંચ ગણાથી પણ વધારે છે.
- નવો યુવા ઉદ્યોગપતિ વર્ગ પોતાના ધંધાની સાથે સામાજિક સેવાને જોડી રહ્યો છે, જેનાથી પરિવાર દ્વારા અપાતું દાન ઝડપથી વધી રહ્યું છે.
- **CSR** ના નિયમોને લીધે હવે દર વર્ષે **₹40,000 કરોડ** થી વધુ રકમ શિક્ષણ, આરોગ્ય અને ગ્રામીણ વિકાસ પાછળ વપરાય છે.
- દેશમાં **UPI**, ડિમેટ એકાઉન્ટ અને **SIP** જેવી ડિજિટલ સુવિધાઓ વધવાથી સામાન્ય નાગરિકો માટે દાન આપવું ખૂબ સરળ બની ગયું છે.
- **નીતિ આયોગના NGO દર્પણ** પોર્ટલ પર છ લાખમાંથી માત્ર 14,500 સંસ્થાઓ પાસે સક્રિય **FCRA** રજિસ્ટ્રેશન છે, છતાં દસ વર્ષમાં વિદેશી દાન **₹10,000 કરોડ** થી વધીને **₹22,000 કરોડ** થઈ ગયું છે.
પડકારો
- **FCRA** ના કડક નિયમો અને મંજૂરી મેળવવામાં થતા વિલંબના કારણે ગામડાઓમાં ચાલતા આરોગ્ય અને શિક્ષણના કામો અટકી જાય છે.
- ઘણી સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ પાસે હિસાબ-કિતાબ અને કાગળકામનું આધુનિક માળખું નથી, જેથી તેમના પર સરકારી તપાસનો સતત ડર રહે છે.
- દેશના સુખી અને શ્રીમંત લોકોની કમાણી જે ઝડપે વધી રહી છે, તે સરખામણીમાં તેમનું દાન વધતું નથી.
- **સેક્શન 80G** હેઠળ દાન પર કર મુક્તિ માત્ર 50% મળે છે અને આવકની મર્યાદા પણ 10% જ છે, જેથી મોટા દાન આપવા માટે પૂરતું પ્રોત્સાહન મળતું નથી.
- નવા જમાનાના ઉદ્યોગપતિઓ પાસે રોકડ રકમ ઓછી અને કંપનીના શેર વધુ હોય છે, પણ પોતાના શેર દાનમાં આપવાના નિયમો હજુ સ્પષ્ટ નથી.
આગળનો માર્ગ
- સરકારે **FCRA** ના નિયમો સરળ બનાવવા જોઈએ, જેથી નાની ટેકનિકલ ભૂલો માટે આખી સંસ્થા બંધ કરવાને બદલે ભૂલ સુધારવાનો સમય આપી શકાય.
- દાનને વેગ આપવા માટે **સેક્શન 80G** હેઠળ કર મુક્તિ 50% થી વધારીને 100% કરવી જોઈએ.
- ઉદ્યોગપતિઓ પોતાની કંપનીના શેર સરળતાથી ચૅરિટીમાં આપી શકે તેવા કાનૂની રસ્તા ખોલવા જોઈએ.
- **સોશિયલ સ્ટોક એક્સચેન્જ** ને મજબૂત બનાવીને પ્રામાણિક સંસ્થાઓ અને સામાન્ય દાનવીરોને એક મંચ પર લાવવા જોઈએ.
- **UPI** અને ડિજિટલ એપ દ્વારા સામાન્ય પરિવારો દર મહિને ₹100 થી ₹1,000 જેવી નાની રકમનું દાન આપી શકે તેવી વ્યવસ્થા શરૂ કરવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- ભારત હવે સામાજિક વિકાસ માટે પોતાના જ પૈસા પર નિર્ભર બની રહ્યું છે. કાયદા સરળ બનાવીને સ્થાનિક દાન પ્રોત્સાહિત કરવાથી દેશની સંપત્તિ દેશના લોકોના ભલા માટે વાપરી શકાશે.