ગીરમાં ભારતીય ગ્રે હોર્નબિલનું સફળ સંવર્ધન
#GS-3 #પર્યાવરણ #વન્યજીવ #જૈવવિવિધતા #સંરક્ષણ #વર્તમાન ઘટનાઓ #ગુજરાત
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ગુજરાતના ગીરના જંગલોમાંથી લગભગ 60 વર્ષ સુધી ગાયબ રહ્યા પછી, 2021માં ફરીથી લાવવામાં આવેલ ભારતીય ગ્રે હોર્નબિલ પક્ષીએ સતત ચોથા વર્ષે સફળતાપૂર્વક બચ્ચાં ઉછેર્યા છે.
- વન ખાતાએ ગુજરાતના અરવલ્લીના જંગલોમાંથી કુલ 40 ભારતીય ગ્રે હોર્નબિલ લાવીને ગીરમાં છોડ્યા હતા, જેમાં 2021-22 દરમિયાન 28 પક્ષીઓ અને 2023માં 12 પક્ષીઓ મુક્ત કરાયા હતા.
- સંશોધકોએ 11 નર હોર્નબિલ પર સેટેલાઇટ ટ્રાન્સમીટર લગાડ્યા છે, જેથી તેમના હલનચલન, રહેઠાણની પસંદગી અને સંવર્ધનની ટેવો પર નજર રાખી શકાય.
ભારતીય ગ્રે હોર્નબિલ વિશે મુખ્ય તથ્યો
- આ પક્ષી ભારતીય ઉપખંડમાં જોવા મળે છે અને તે જંગલો, વાડીઓ, બગીચાઓ તેમજ માનવ વસાહતોની આસપાસ રહેવા માટે ટેવાયેલું છે.
- ભારતીય ગ્રે હોર્નબિલનું વૈજ્ઞાનિક નામ Ocyceros birostris છે.
- તે ભારતમાં સૌથી વધુ જોવા મળતી હોર્નબિલ પ્રજાતિ છે, જે જમ્મુથી કેરળ અને રાજસ્થાનથી પશ્ચિમ બંગાળ સુધી ફેલાયેલી છે.
- ભારત સિવાય આ પક્ષી પાડોશી દેશો જેવા કે પાકિસ્તાન, નેપાળ અને બાંગ્લાદેશમાં પણ જોવા મળે છે.
- આ પક્ષી સૂકા મેદાનો, ટેકરીઓના નીચાણવાળા વિસ્તારો અને ખુલ્લી જગ્યાઓ પસંદ કરે છે. તે પાનખર જંગલો, કાંટાળા ઝાડી-ઝાંખરાં, બગીચા અને જૂના વૃક્ષો વાળા શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે.
- 1965માં ગીર અભયારણ્ય અને 1975માં ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન જાહેર થયા પછી સંરક્ષણ વધ્યું, જેનાથી પક્ષીઓને ફરીથી વસાવવા માટે અનુકૂળ વાતાવરણ તૈયાર થયું.
- IUCN રેડ લિસ્ટમાં આ પક્ષીને લીસ્ટ કન્સર્ન (સૌથી ઓછી ચિંતાજનક) શ્રેણીમાં રાખવામાં આવ્યું છે.
- આ પક્ષીનો રંગ ચાંદી જેવો રાખોડી હોય છે, પૂંછડી પર સફેદ પટ્ટો હોય છે અને ચાંચ વળેલી, હાથીદાંત જેવા રંગની તથા નીચેના ભાગેથી કાળી હોય છે.
- એની ચાંચની ઉપરના ભાગે કેસ્ક નામની એક નાની ઉભરેલી રચના હોય છે, જે માદા કરતાં નર પક્ષીમાં મોટી હોય છે.
- પુખ્ત હોર્નબિલની આંખો લાલ હોય છે અને તેની આસપાસની ચામડી રાખોડી હોય છે, જ્યારે નાના બચ્ચાંની આંખો બદામી-નારંગી અને આસપાસની ચામડી લાલ-નારંગી હોય છે.
- આ પક્ષી ફળો ખાઈને બીજનો ફેલાવો કરે છે, જેથી જંગલો, ગામડાં અને શહેરોમાં નવા વૃક્ષો ઉગવામાં મદદ મળે છે.