ગીરમાં ભારતીય ગ્રે હોર્નબિલનું સફળ સંવર્ધન
#GS-3 #પર્યાવરણ #વન્યજીવ #જૈવવિવિધતા #સંરક્ષણ #વર્તમાન ઘટનાઓ #ગુજરાત
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ગુજરાતના **ગીરના જંગલોમાંથી** લગભગ **60 વર્ષ** સુધી ગાયબ રહ્યા પછી, **2021**માં ફરીથી લાવવામાં આવેલ **ભારતીય ગ્રે હોર્નબિલ** પક્ષીએ સતત **ચોથા વર્ષે** સફળતાપૂર્વક બચ્ચાં ઉછેર્યા છે.
- વન ખાતાએ **ગુજરાતના અરવલ્લીના જંગલોમાંથી** કુલ **40 ભારતીય ગ્રે હોર્નબિલ** લાવીને ગીરમાં છોડ્યા હતા, જેમાં **2021-22** દરમિયાન **28 પક્ષીઓ** અને **2023**માં **12 પક્ષીઓ** મુક્ત કરાયા હતા.
- સંશોધકોએ **11 નર હોર્નબિલ** પર **સેટેલાઇટ ટ્રાન્સમીટર** લગાડ્યા છે, જેથી તેમના હલનચલન, રહેઠાણની પસંદગી અને સંવર્ધનની ટેવો પર નજર રાખી શકાય.
ભારતીય ગ્રે હોર્નબિલ વિશે મુખ્ય તથ્યો
- આ પક્ષી ભારતીય ઉપખંડમાં જોવા મળે છે અને તે જંગલો, વાડીઓ, બગીચાઓ તેમજ માનવ વસાહતોની આસપાસ રહેવા માટે ટેવાયેલું છે.
- **ભારતીય ગ્રે હોર્નબિલ**નું વૈજ્ઞાનિક નામ **Ocyceros birostris** છે.
- તે ભારતમાં સૌથી વધુ જોવા મળતી હોર્નબિલ પ્રજાતિ છે, જે **જમ્મુ**થી **કેરળ** અને **રાજસ્થાન**થી **પશ્ચિમ બંગાળ** સુધી ફેલાયેલી છે.
- ભારત સિવાય આ પક્ષી પાડોશી દેશો જેવા કે **પાકિસ્તાન**, **નેપાળ** અને **બાંગ્લાદેશ**માં પણ જોવા મળે છે.
- આ પક્ષી સૂકા મેદાનો, ટેકરીઓના નીચાણવાળા વિસ્તારો અને ખુલ્લી જગ્યાઓ પસંદ કરે છે. તે પાનખર જંગલો, કાંટાળા ઝાડી-ઝાંખરાં, બગીચા અને જૂના વૃક્ષો વાળા શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે.
- **1965**માં **ગીર અભયારણ્ય** અને **1975**માં **ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન** જાહેર થયા પછી સંરક્ષણ વધ્યું, જેનાથી પક્ષીઓને ફરીથી વસાવવા માટે અનુકૂળ વાતાવરણ તૈયાર થયું.
- **IUCN રેડ લિસ્ટ**માં આ પક્ષીને **લીસ્ટ કન્સર્ન** (સૌથી ઓછી ચિંતાજનક) શ્રેણીમાં રાખવામાં આવ્યું છે.
- આ પક્ષીનો રંગ ચાંદી જેવો રાખોડી હોય છે, પૂંછડી પર સફેદ પટ્ટો હોય છે અને ચાંચ વળેલી, હાથીદાંત જેવા રંગની તથા નીચેના ભાગેથી કાળી હોય છે.
- એની ચાંચની ઉપરના ભાગે કેસ્ક નામની એક નાની ઉભરેલી રચના હોય છે, જે માદા કરતાં નર પક્ષીમાં મોટી હોય છે.
- પુખ્ત હોર્નબિલની આંખો લાલ હોય છે અને તેની આસપાસની ચામડી રાખોડી હોય છે, જ્યારે નાના બચ્ચાંની આંખો બદામી-નારંગી અને આસપાસની ચામડી લાલ-નારંગી હોય છે.
- આ પક્ષી ફળો ખાઈને બીજનો ફેલાવો કરે છે, જેથી જંગલો, ગામડાં અને શહેરોમાં નવા વૃક્ષો ઉગવામાં મદદ મળે છે.