ફરક્કા જળ કરારના નવીનીકરણ અંગે બિહારની ચિંતાઓ

#GS-2 #ચાલુ ઘટનાઓ #આંતરરાષ્ટ્રીય #રાષ્ટ્રીય #GS-3 #ભૂગોળ #સંસાધનો #ફરક્કા કરાર #ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધો

મુખ્ય મુદ્દા

ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે ફરક્કા બેરેજ ખાતે થયેલો 30 વર્ષ જૂનો 1996 ગંગા જળ કરાર ડિસેમ્બર 2026માં પૂરો થાય છે.
શુષ્ક સમયગાળા (1 જાન્યુઆરીથી 31 મે) દરમિયાન જો પાણીનો પ્રવાહ 50,000 ક્યુસેકથી ઓછો થાય, તો બંને દેશોએ તાત્કાલિક બેઠક કરવી પડે છે.
પશ્ચિમ બંગાળના મુર્શિદાબાદમાં 1975માં બનેલો ફરક્કા બેરેજ કોલકાતા પોર્ટ માટે કાંપ સાફ કરવા હુગલી નદીમાં પાણી વાળે છે.
બિહાર સરકારે કરારના નવીનીકરણ પહેલાં વર્ષ 2050 સુધીની પાણીની જરૂરિયાતો અને કાંપ નિકાલ માટે વૈજ્ઞાનિક યોજનાઓની માગ કરી છે.

ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે 1996માં થયેલો ગંગા જળ વહેંચણી કરાર (ફરક્કા કરાર) ડિસેમ્બર 2026માં પૂરો થઈ રહ્યો છે.
આ કરાર નવો કરતા પહેલાં બિહાર સરકારે પૂર, કાંપ જમા થવો અને ઉનાળામાં પાણીની અછત અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.

ભારત અને બાંગ્લાદેશે 12 ડિસેમ્બર 1996ના રોજ શુષ્ક સમયગાળા (1 જાન્યુઆરીથી 31 મે) માટે પાણી વહેંચવા આ ફરક્કા કરાર કર્યો હતો.
આ કરારે 1996થી 2026 સુધીના 30 વર્ષ માટે પાણી વહેંચણીનું માળખું નક્કી કર્યું હતું, જેણે 1977ના જૂના કરારનું સ્થાન લીધું હતું.
1977ના કરારથી અલગ, આ 1996ની સંધિમાં ઓછામાં ઓછા પાણીની કોઈ ગેરંટી નથી. જો પાણીનો પ્રવાહ 50,000 ક્યુસેકથી ઓછો થાય, તો બંને દેશોએ તાત્કાલિક બેઠક કરવી પડે છે.

પશ્ચિમ બંગાળના મુર્શિદાબાદ જિલ્લામાં ગંગા નદી પર 1975માં ફરક્કા બેરેજ ચાલુ કરવામાં આવ્યો હતો.
આ બેરેજમાંથી એક કેનાલ દ્વારા ગંગાનું પાણી હુગલી નદીમાં વાળવામાં આવે છે, જેથી નદીમાંથી કાંપ દૂર થાય અને કોલકાતા પોર્ટ ચાલુ રહે.

બાંગ્લાદેશની ચિંતા એ છે કે નીચેના ભાગમાં પાણી ઓછું આવવાથી દક્ષિણ બાંગ્લાદેશમાં ખેતી, જમીનમાં ક્ષાર અને પર્યાવરણને નુકસાન થાય છે.
બિહાર માટે બેરેજના કારણે નદીમાં કાંપ જમા થાય છે અને તળિયું ઊંચું આવવાથી ભાગલપુર તથા મુંગેર જેવા જિલ્લાઓમાં ચોમાસામાં ભારે પૂર આવે છે.
આખા ગંગા વિસ્તારમાં કાંપ જમા થવો, બદલાતી ઋતુઓ, ઘટતા ભૂગર્ભ જળ અને ઉપરના વિસ્તારોમાં પાણીનો વધુ વપરાશ મોટો પ્રશ્ન છે.

બિહાર સરકારે માગ કરી છે કે નવા કરારમાં વર્ષ 2050 સુધીની પાણીની જરૂરિયાતો અને કાંપ હટાવવાના વૈજ્ઞાનિક ઉપાયો સામેલ કરવા જોઈએ.
બાંગ્લાદેશ સાથેની આગામી વાટાઘાટોમાં પૂર અને કાંપથી અસરગ્રસ્ત ભારતીય રાજ્યોને પણ યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ મળવું જોઈએ.
બંને દેશોએ 1972માં બનેલા સંયુક્ત નદી આયોગ (JRC) ને વધુ સક્રિય બનાવીને પાણીના આંકડાઓની આપ-લે અને નદી સંચાલન સુધારવું જોઈએ.