પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો અને લોકશાહીની નૈતિક પવિત્રતા
#GS-2 #ભારતીય રાજવ્યવસ્થા અને બંધારણ #સંસદ #બંધારણ #ન્યાયતંત્ર #પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો #ચૂંટણી સુધારણા
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- **શિવ સેના (UBT)** અને **તૃણમૂલ કોંગ્રેસ** જેવા મુખ્ય પ્રાદેશિક પક્ષોમાં વારંવાર થતા પક્ષપલટાને કારણે રાજકીય પક્ષપલટા વિશે દેશભરમાં નવેસરથી ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
પક્ષપલટો એટલે શું?
- જ્યારે કોઈ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિ પોતાના મૂળ પક્ષનું સિમ્બોલ છોડીને બીજા પક્ષમાં જોડાય અથવા સ્વતંત્ર રીતે કામ કરવા લાગે, ત્યારે તેને પક્ષપલટો કહેવાય છે.
- આ સ્થિતિને ભારતમાં **આયા રામ ગયા રામ** રાજકારણ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આનાથી જનતાના મતનું મૂલ્ય ઘટીને સત્તા અને પદ મેળવવાનું સાધન બની જાય છે.
પક્ષપલટા અંગે બંધારણીય જોગવાઈઓ
- ભારતીય બંધારણની **દસમી અનુસૂચિ** પક્ષપલટા વિરોધી નિયમો નક્કી કરે છે, જે **52મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ 1985** દ્વારા જોડવામાં આવી હતી.
- **અનુચ્છેદ 102(2)** હેઠળ લોકસભા અને રાજ્યસભાના સાંસદોને ગેરલાયક ઠેરવવાની જોગવાઈઓ આપવામાં આવી છે.
- **અનુચ્છેદ 191(2)** રાજ્યની વિધાનસભા અને વિધાન પરિષદના સભ્યોને ગેરલાયક ઠેરવવાના નિયમો દર્શાવે છે.
- **91મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ 2003** દ્વારા એક-તૃતીયાંશ સભ્યોના વિભાજન વાળી જૂની છૂટછાટ રદ કરવામાં આવી હતી.
- હાલમાં પક્ષપલટાના દંડથી બચવા માટે ધારાસભ્ય દળના ઓછામાં ઓછા **બે-તૃતીયાંશ સભ્યો** અન્ય પક્ષમાં વિલય કરે તે જરૂરી છે.
દસમી અનુસૂચિ હેઠળ ગેરલાયક ઠરવાના માપદંડો
- જો કોઈ ચૂંટાયેલા સભ્ય પોતાના રાજકીય પક્ષનું સભ્યપદ સ્વેચ્છાએ છોડી દે અથવા રાજીનામું આપી દે, તો તેઓ ગેરલાયક ઠરે છે.
- પક્ષના વ્હીપ વિરુદ્ધ જઈને મતદાન કરવા પર અથવા ગેરહાજર રહેવા પર, જો **15 દિવસ** માં પક્ષ માફી ન આપે તો સભ્યપદ રદ થાય છે.
- કોઈ પણ અપક્ષ ઉમેદવાર ચૂંટાયા પછી જો કોઈ પણ રાજકીય પક્ષમાં જોડાય, તો તે ગેરલાયક બને છે.
- નામાંકિત સભ્યો જો હોદ્દો સંભાળ્યાના **છ મહિના** પછી કોઈ પક્ષમાં જોડાય, તો તેમનું સભ્યપદ રદ થાય છે.
પક્ષપલટો વધવાના કારણો
- મોટાભાગના નેતાઓ કોઈ ચોક્કસ વિચારધારા માટે નહીં, પણ મંત્રીપદ અને સત્તા મેળવવા માટે પક્ષ બદલે છે.
- ભ્રષ્ટાચાર કે કાનૂની તપાસનો સામનો કરી રહેલા નેતાઓ તપાસથી બચવા અને રક્ષણ મેળવવા માટે સત્તાધારી પક્ષમાં જતા રહે છે.
- સ્પીકર ઘણીવાર તટસ્થ રહેવાને બદલે સત્તાધારી પક્ષનો પક્ષ લે છે અને ગેરલાયકાતની અરજીઓ પર નિર્ણય લેવામાં વિલંબ કરે છે.
- પક્ષપલટો કરનારા જૂથો દસમી અનુસૂચિના **પેરા 4** માં આપેલા બે-તૃતીયાંશ વિલયના નિયમનો ગેરલાભ ઉઠાવે છે.
- પક્ષોની અંદર લોકશાહીનો અભાવ હોવાથી અને નેતાઓનો સંપૂર્ણ કબજો હોવાથી નારાજ સભ્યો પાસે પક્ષ છોડવા સિવાય કોઈ રસ્તો રહેતો નથી.
લોકશાહીની પવિત્રતા સમક્ષ પડકારો
- નાગરિકો પક્ષની વિચારધારા અને મેનિફેસ્ટો જોઈને મત આપે છે, તેથી પક્ષપલટો એ નાગરિકો સાથેનો વિશ્વાસઘાત છે.
- વિપક્ષી નેતાઓ સતત સત્તાધારી પક્ષમાં જોડાતા હોવાથી મજબૂત વિપક્ષ નબળો પડે છે અને સરકાર પરનું નિયંત્રણ ઘટે છે.
- કાનૂની કેસોમાંથી બચવા માટે પક્ષપલટો થવાથી તપાસ સંસ્થાઓની તટસ્થતા પરથી લોકોનો વિશ્વાસ ઊઠી જાય છે.
- આનાથી રાજકારણ એક વેપાર બની જાય છે, જ્યાં સિદ્ધાંતોને બદલે સ્વાર્થ અને પદની લેવડદેવડ મુખ્ય બની જાય છે.
- નેતાઓ વારંવાર પક્ષ બદલે ત્યારે સામાન્ય મતદારો પાસે સાચા રાજકીય વિકલ્પો બચતા નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટના મહત્વના ચુકાદા
- **કિહોતો હોલોહન વિ. ઝાચિલહૂ (1992)** કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે દસમી અનુસૂચિને માન્ય રાખી અને કહ્યું કે સ્પીકરનો નિર્ણય **ન્યાયિક સમીક્ષા** ને પાત્ર છે.
- **કેશમ મેઘચંદ્ર સિંહ વિ. મણિપુર સ્પીકર (2020)** કેસમાં કોર્ટે આદેશ આપ્યો કે સ્પીકરે ગેરલાયકાતની અરજીઓ પર **ત્રણ મહિના** ની અંદર નિર્ણય લેવો પડશે.
- **સુભાષ દેસાઈ વિ. મહારાષ્ટ્રના રાજ્યપાલ (2023)** કેસમાં કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે માત્ર પક્ષના આંતરિક અસંતોષના આધારે રાજ્યપાલ ફ્લોર ટેસ્ટ ન બોલાવી શકે.
- **પાદી કૌશિક રેડ્ડી કેસ (2025)** માં સુપ્રીમ કોર્ટે તેલંગાણાના સ્પીકરને બાકી રહેલી અરજીઓ પર **ત્રણ મહિના** માં આખરી નિર્ણય લેવા તાકીદ કરી.
આગળનો માર્ગ
- ગેરલાયકાતનો નિર્ણય લેવાની સત્તા સ્પીકર પાસેથી લઈને નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ અથવા **ભારતીય ચૂંટણી પંચ** ના સ્વતંત્ર ટ્રિબ્યુનલને સોંપવી જોઈએ.
- દસમી અનુસૂચિમાં સુધારો કરીને તમામ ગેરલાયકાતની અરજીઓનો નિર્ણય **60 થી 90 દિવસ** ની અંદર લેવાનું ફરજિયાત બનાવવું જોઈએ.
- પક્ષપલટો કરનાર નેતાનું સભ્યપદ તરત જ રદ થવું જોઈએ અને બાકીના કાર્યકાળ માટે તેના પર ચૂંટણી લડવા કે જાહેર હોદ્દો ધરાવવા પર પ્રતિબંધ મૂકવો જોઈએ.
- પક્ષનો વ્હીપ ફક્ત અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ અને મની બિલ જેવા મહત્ત્વના પ્રસંગો પૂરતો જ સીમિત રાખવો જોઈએ.
- નાગરિક સમાજ અને સંસ્થાઓએ જાગૃતિ લાવવી જોઈએ જેથી મતદારો પક્ષપલટો કરનારા નેતાઓને ચૂંટણીમાં પાઠ ભણાવી શકે.
નિષ્કર્ષ
- દસમી અનુસૂચિ પક્ષપલટો રોકવા લાવવામાં આવી હતી, પરંતુ કાયદાકીય ખામીઓ અને વિલંબના કારણે તે નબળી પડી ગઈ છે.
- લોકશાહીના જનાદેશને બચાવવા માટે સ્વતંત્ર સંસ્થા દ્વારા ઝડપી અને સમયસર નિર્ણયો લેવાય તે અત્યંત જરૂરી છે.