ભારતમાં ગીધ સંરક્ષણ અને તેનું પર્યાવરણીય મહત્વ

#GS-3 #પર્યાવરણ #જૈવવિવિધતા #આબોહવા પરિવર્તન #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય

મુખ્ય મુદ્દા

વિશ્વમાં ગીધની 23 પ્રજાતિઓ છે, જેમાંથી 9 પ્રજાતિઓ ભારતમાં જોવા મળે છે.
પશુઓ માટે વપરાતી ડાઇક્લોફેનાક દવાના કારણે દક્ષિણ એશિયામાં ગીધની સંખ્યામાં 97%થી વધુ ઘટાડો થયો હતો, જેના પર ભારતે 2006માં પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.
ઉત્તરાખંડના એક અભ્યાસ મુજબ પશુઓના મૃતદેહ ફેંકવાના સ્થળ વીજળીની લાઇનથી દૂર ખસેડવાથી ગીધના વીજળીના કરંટથી થતા મોત અટકાવી શકાયા છે.
ગીધ બચાવવા માટે ભારતમાં વલ્ચર કન્ઝર્વેશન બ્રીડિંગ પ્રોગ્રામ, વલ્ચર સેફ ઝોન અને મેલોક્સિકામ જેવી સુરક્ષિત દવાઓનો ઉપયોગ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે.

ઉત્તરાખંડના દહેરાદૂનમાં સુધૌવાલા પાસે વીજળીની લાઇનથી દૂર પશુઓના મૃતદેહ નિકાલનું સ્થળ ખસેડવાથી ગીધના વીજળીથી થતા મોતનું જોખમ ઘટ્યું છે. આ અભ્યાસ જર્નલ ઓફ થ્રેટેન્ડ ટેક્સામાં પ્રકાશિત થયો છે.

ગીધ મોટા પક્ષીઓ છે જે મૃત પ્રાણીઓને ખાઈને કુદરતના સફાઈ કામદાર તરીકે કામ કરે છે.
ગીધ મૃતદેહોનો નિકાલ કરીને પર્યાવરણને સ્વચ્છ રાખે છે. તેનાથી પોષક તત્વોનું ચક્ર જળવાય છે અને રોગચાળો ફેલાતો અટકે છે.
ગીધના પાચનતંત્રમાં ખૂબ જ પ્રબળ એસિડ હોય છે. આ એસિડ એન્થ્રેક્સ અને બોટ્યુલિઝમ જેવા ખતરનાક બેક્ટેરિયાનો નાશ કરે છે.
પર્યાવરણમાં થતા ફેરફારોની ગીધ પર તરત અસર થાય છે. તેથી વૈજ્ઞાનિકો તેમને પર્યાવરણની સ્થિતિ દર્શાવતા સૂચક પક્ષી ગણે છે.

આખી દુનિયામાં ગીધની કુલ 23 પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે.
ભારતમાં ગીધની 9 પ્રજાતિઓ છે. જેમાં વ્હાઇટ-રમ્પ્ડ વલ્ચર, ઇન્ડિયન વલ્ચર, સ્લેન્ડર-બિલ્ડ વલ્ચર, હિમાલયન ગ્રિફોન, યુરેશિયન ગ્રિફોન, ઇજિપ્શિયન વલ્ચર, રેડ-હેડેડ વલ્ચર, સિનેરિયસ વલ્ચર અને બીઅર્ડેડ વલ્ચરનો સમાવેશ થાય છે.

માનવ પ્રવૃત્તિઓના કારણે દક્ષિણ એશિયામાં ગીધની સંખ્યામાં 97% કરતા પણ વધુ મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે.
આ ઘટાડાનું મુખ્ય કારણ પશુઓ માટે વપરાતી ડાઇક્લોફેનાક દવા હતી. આ દવાવાળા પશુઓનું માસ ખાવાથી ગીધના કિડની ફેલ થઈ જતા હતા.
ભારતે 2006માં આ ડાઇક્લોફેનાક દવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. તેમ છતાં બીજી બિન-સુરક્ષિત દવાથી હજુ પણ જોખમ રહેલું છે.
આ સિવાય ખોરાકની અછત, રહેઠાણનો નાશ, ઝેર આપવાની ઘટનાઓ અને વીજળીના વાયરોથી લાગતો કરંટ ગીધ માટે મોટા પડકારો છે.

ભારતે ગીધની સંખ્યા વધારવા માટે વલ્ચર કન્ઝર્વેશન બ્રીડિંગ પ્રોગ્રામ શરૂ કર્યો છે.
પશુઓની સારવાર માટે ડાઇક્લોફેનાકની જગ્યાએ મેલોક્સિકામ જેવી સુરક્ષિત દવાનો ઉપયોગ પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવી રહ્યો છે.
સરકારે ગીધ માટે સુરક્ષિત વિસ્તારો એટલે કે વલ્ચર સેફ ઝોન બનાવ્યા છે અને તેમના કુદરતી રહેઠાણો સાચવવા પગલાં લીધા છે.
ગીધનું મહત્વ સમજાવવા માટે દર વર્ષે સપ્ટેમ્બર મહિનાના પ્રથમ શનિવારે આંતરરાષ્ટ્રીય ગીધ જાગૃતિ દિવસ ઉજવવામાં આવે છે.