CVC વાર્ષિક અહેવાલ 2025: મુખ્ય તારણો અને ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી ગવર્નન્સ
#GS-2 #ગવર્નન્સ અને સામાજિક ન્યાય #ભારતીય રાજ્યવ્યવસ્થા અને બંધારણ #વૈધાનિક સંસ્થાઓ #પારદર્શિતા અને જવાબદારી #કેન્દ્રીય વિજિલન્સ કમિશન #સુશાસન
મુખ્ય મુદ્દા
- ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ અધિનિયમ, 1988 હેઠળ CBI દ્વારા તપાસવામાં આવેલા 7,200 થી વધુ કેસો હાલમાં અદાલતોમાં વિચારણા હેઠળ બાકી છે.
- CBI ની સંજોગવશાત મંજૂર થયેલી 7,300 જગ્યાઓમાંથી 1,088 જગ્યાઓ ખાલી હોવા છતાં, વર્ષ 2025 માં તેનો દોષસહ-સિદ્ધિ દર વધીને 71.71% થયો છે, જે 2024 માં 69.14% હતો.
- સંથાનામ સમિતિ ની ભલામણથી 1964 માં સ્થપાયેલ કેન્દ્રીય વિજિલન્સ કમિશન (CVC) ને CVC એક્ટ, 2003 હેઠળ વૈધાનિક દરજ્જો મળ્યો છે.
- CVC માં એક સેન્ટ્રલ વિજિલન્સ કમિશનર અને મહત્તમ 2 વિજિલન્સ કમિશનર હોય છે, જેઓ 4 વર્ષ અથવા 65 વર્ષ ની ઉંમર સુધી સેવા આપે છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- કેન્દ્રીય વિજિલન્સ કમિશન (CVC) એ તેનો વાર્ષિક અહેવાલ 2025 બહાર પાડ્યો છે, જેમાં કેસોના નિકાલમાં થતા ભારે વિલંબ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
- ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ અધિનિયમ, 1988 હેઠળ CBI દ્વારા તપાસવામાં આવેલા 7,200 થી વધુ કેસો અદાલતોમાં પેન્ડિંગ છે, જેમાંથી સેંકડો કેસો 20 વર્ષ થી પણ વધુ સમયથી અટકેલા છે.
CVC વાર્ષિક અહેવાલ 2025 ના મુખ્ય તારણો
- કેસોનો વિલંબ ફક્ત નીચલી અદાલતો પુરતો સીમિત નથી, પરંતુ વડી અદાલતોમાં પણ મોટી સંખ્યામાં અરજીઓ અટકેલી છે.
- હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટ માં અપીલ અને રિટ પીટિશનનો નિકાલ ન થવાને કારણે આખરી ચુકાદો આવવામાં વર્ષો નીકળી જાય છે.
- ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ અધિનિયમ, 1988 ની કલમ 17A હેઠળ સરકારી મંજૂરી મેળવવામાં થતો વિલંબ અધિકારીઓ સામેની તપાસને ધીમી પાડે છે.
- કલમ 17A મુજબ સરકારી અધિકારી સામે તપાસ શરૂ કરવા માટે પોલીસ અધિકારીએ પહેલા સરકારની પૂર્વ મંજૂરી લેવી પડે છે.
- સ્ટાફની અછત હોવા છતાં, વર્ષ 2025 માં CBI નો દોષસહ-સિદ્ધિ દર વધીને 71.71% થયો છે, જે 2024 માં 69.14% હતો.
- CBI માં મંજૂર થયેલી 7,300 જગ્યાઓમાંથી 1,088 જગ્યાઓ ખાલી છે, જેમાં સૌથી વધુ 672 જગ્યાઓ એક્ઝિક્યુટિવ સ્તરે ખાલી છે.
- અપ્રમાણસર મિલકતના કેસોમાં નાણાકીય તપાસ જટિલ હોય છે, અને વિદેશમાંથી પુરાવા મંગાવવા માટેની લેટર્સ રોગેટરી (LRs) પ્રક્રિયા ધીમી હોવાથી વિલંબ થાય છે.
- CVC ફરિયાદોનો નિકાલ કરવાનું અને સલાહ આપવાનું કામ ચાલુ રાખે છે, જેનાથી ભ્રષ્ટ અધિકારીઓ સામે આકરા પગલાં લઈ શકાય છે.
કેન્દ્રીય વિજિલન્સ કમિશન (CVC) વિશેના મુખ્ય તથ્યો
- CVC એ કેન્દ્ર સરકારમાં પારદર્શિતા અને પ્રમાણિકતા જાળવતી સર્વોચ્ચ સંસ્થા છે. તેની સ્થાપના 1964 માં સંથાનામ સમિતિ ની ભલામણથી થઈ હતી અને CVC એક્ટ, 2003 થી તેને વૈધાનિક દરજ્જો મળ્યો હતો.
- આ એક બહુ-સભ્ય સંસ્થા છે જેમાં એક સેન્ટ્રલ વિજિલન્સ કમિશનર અને મહત્તમ 2 વિજિલન્સ કમિશનર હોય છે. તેમની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા વડાપ્રધાન, ગૃહમંત્રી અને લોકસભાના વિપક્ષી નેતા ની સમિતિની ભલામણથી થાય છે.
- સભ્યોનો કાર્યકાળ 4 વર્ષ અથવા 65 વર્ષ ની ઉંમર સુધીનો હોય છે, બેમાંથી જે વહેલું હોય તે ગણાય છે.
- તેમનો પગાર UPSC ના અધ્યક્ષ સમકક્ષ હોય છે અને તમામ ખર્ચ ભારતના એકત્રિત ભંડોળ (Consolidated Fund of India) માંથી કરવામાં આવે છે, જેના પર સંસદમાં વોટિંગ થતું નથી.
- ગંભીર ગેરરીતિના કિસ્સામાં સભ્યોને હટાવવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટ ની તપાસ જરૂરી છે.
- સુપ્રીમ કોર્ટ તપાસ બાદ આરોપો સાચા ઠેરવે તો જ રાષ્ટ્રપતિ તેમને હોદ્દા પરથી દૂર કરી શકે છે.
- સિવિલ કોર્ટની સત્તા ધરાવતું CVC, ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ અધિનિયમ, 1988 હેઠળના કેસોમાં CBI ની તપાસ પર સીધી દેખરેખ રાખે છે.
- PIDPI નિયમન હેઠળ વ્હસલબ્લોઅર (ખબરીઓ) ની ફરિયાદો સાંભળવા માટે આ મુખ્ય એજન્સી છે.
- લોકપાલ અને લોકાયુક્ત અધિનિયમ, 2013 હેઠળ લોકપાલ દ્વારા મોકલવામાં આવેલી ફરિયાદોની પ્રાથમિક તપાસ કરવાની સત્તા CVC પાસે છે.
- CVC ના અધ્યક્ષપણા હેઠળની સમિતિ ED અને CBI ના વરિષ્ઠ અધિકારીઓની નિમણૂક માટે સૂચન કરે છે.
- કેન્દ્રીય ડેપ્યુટેશન પરના ઓલ ઇન્ડિયા સર્વિસિસ ના અધિકારીઓ, ગ્રુપ A ના અધિકારીઓ અને સરકારી બેંકોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ CVC ના દાયરામાં આવે છે.
આગળનો માર્ગ
- ભારતે CBI માં ખાલી પડેલી જગ્યાઓ ઝડપથી ભરવી જોઈએ અને પેન્ડિંગ કેસોના ઉકેલ માટે પૂરતા સ્ટાફ સાથેની સ્પેશિયલ કોર્ટ સ્થાપવી જોઈએ.
- સરકારી વિભાગોએ કલમ 17A હેઠળની મંજૂરી સમયસર આપવી જોઈએ અને નાણાકીય તપાસ માટે આધુનિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
- ખબરીઓને સુરક્ષા આપવી અને સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા જાળવવી એ ભ્રષ્ટાચાર નાબૂદી માટે ખૂબ જરૂરી છે.