વી-ડેમ ડેમોક્રેસી ઇન્ડેક્સ અને ભારતનું સ્થાન
#GS-2 #ભારતીય રાજવ્યવસ્થા અને બંધારણ #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #વર્તમાન ઘટનાઓ #લોકશાહી #વી-ડેમ ઇન્ડેક્સ
મુખ્ય મુદ્દા
- વી-ડેમ ડેમોક્રેસી રિપોર્ટમાં ભારતનો ઇલેક્ટોરલ ડેમોક્રેસી ઇન્ડેક્સ સ્કોર 1975 પછીના સૌથી નીચલા સ્તરે પહોંચી ગયો છે.
- સ્વીડનની યુનિવર્સિટી ઓફ ગોથેનબર્ગ ખાતે આવેલી વેરાયટીઝ ઓફ ડેમોક્રેસી ઇન્સ્ટીટ્યુટ દ્વારા આ ઇન્ડેક્સ બહાર પાડવામાં આવે છે.
- ન્યાયિક જવાબદારી, ચૂંટણી સંચાલન સંસ્થાની સ્વાયત્તતા અને તટસ્થ વહીવટ જેવા ચાવીરૂપ સૂચકાંકો 50 વર્ષના સૌથી નીચલા સ્તરે પહોંચ્યા છે.
- આ રિપોર્ટ મતદારોને બાકાત રાખવા, મીડિયા સ્વતંત્રતામાં ઘટાડો, શૈક્ષણિક સ્વાયત્તતામાં ઘટાડો અને ધીમી સરમુખત્યારશાહી અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરે છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- વી-ડેમ ડેમોક્રેસી રિપોર્ટના તાજેતરના આંકડા અનુસાર ભારતનો ઇલેક્ટોરલ ડેમોક્રેસી ઇન્ડેક્સ સ્કોર 1975 પછીના સૌથી નીચલા સ્તરે પહોંચી ગયો છે.
- ભારતના ડેમોક્રેસી સ્કોરમાં વર્ષ 2009 થી સતત ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે.
વી-ડેમ ડેમોક્રેસી ઇન્ડેક્સ વિશે
- વેરાયટીઝ ઓફ ડેમોક્રેસી (V-Dem) ઇન્ડેક્સ એ ફક્ત ચૂંટણીઓ જ નહીં, પણ લોકશાહીના વિવિધ પાસાઓને માપતું એક વૈશ્વિક માળખું છે.
- તે દેશોમાં ચૂંટણીની નિષ્પક્ષતા, નાગરિક સ્વતંત્રતા, સંસ્થાકીય સ્વાયત્તતા, ન્યાયિક જવાબદારી, અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને જાહેર વહીવટના આધારે મૂલ્યાંકન કરે છે.
- આ રિપોર્ટ સ્વીડનની યુનિવર્સિટી ઓફ ગોથેનબર્ગ ખાતે આવેલી વેરાયટીઝ ઓફ ડેમોક્રેસી (V-Dem) ઇન્સ્ટીટ્યુટ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે.
- તેનો મુખ્ય હેતુ વિશ્વના દેશોમાં લોકશાહીના સ્તરની સરખામણી કરવાનો, લોકશાહીના વિકાસ કે પતન પર નજર રાખવાનો અને લોકશાહી કે સરમુખત્યારશાહી તરફના ઝુકાવને ઓળખવાનો છે.
ભારત અંગેના મુખ્ય તારણો
- ભારતે ઇલેક્ટોરલ ડેમોક્રેસી ઇન્ડેક્સમાં 1975 ના દેશવ્યાપી કટોકટીના વર્ષ પછીનો સૌથી ઓછો સ્કોર નોંધાવ્યો છે.
- વી-ડેમ રિપોર્ટ ભારતને ધીમી સરમુખત્યારશાહી તરફ વધી રહેલા દેશોની શ્રેણીમાં મૂકે છે, જ્યાં લોકશાહી સંસ્થાઓ ધીમે ધીમે નબળી પડી રહી છે.
- ન્યાયિક જવાબદારી, ભ્રષ્ટાચાર નિયંત્રણ, ચૂંટણી પંચની સ્વાયત્તતા અને તટસ્થ જાહેર વહીવટ જેવા ક્ષેત્રોમાં સ્કોર 50 વર્ષના સૌથી નીચલા સ્તરે છે.
- રિપોર્ટ અનુસાર શૈક્ષણિક અને સાંસ્કૃતિક અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા ઘટી છે અને પત્રકારો પર દબાણ વધ્યું છે.
- સંશોધન કરવાની સ્વતંત્રતા, ભણાવવાની આઝાદી અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા દર્શાવતા સૂચકાંકોમાં પણ ઘટાડો થયો છે.
અસરો અને સંભવિત ચિંતાઓ
- સરકારી અને ન્યાયિક સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા ઘટવાથી ચૂંટણી, ન્યાયતંત્ર અને વહીવટી તંત્ર પરથી લોકોનો વિશ્વાસ ઓછો થઈ શકે છે.
- મતદારોને પ્રક્રિયાથી દૂર રાખવાની શક્યતા અને ચૂંટણી વહીવટની સ્વતંત્રતા ઘટવાથી મુક્ત અને ન્યાયી ચૂંટણીઓ પર પ્રશ્નો ઊભા થાય છે.
- આ પરિસ્થિતિ બંધારણીય નિયંત્રણો, સંસ્થાકીય સ્વતંત્રતા, સર્વસમાવેશી ચૂંટણી અને વાણી સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવે છે.
સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે ઉપયોગિતા
- બંધારણ અને રાજવ્યવસ્થામાં આ વિષય ભારતીય બંધારણ, લોકશાહી સંસ્થાઓ, ચૂંટણી સુધારા, ચૂંટણી પંચ, સત્તાનું પૃથક્કરણ અને ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા માટે અગત્યનો છે.
- આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં આ વિષય વૈશ્વિક સંસ્થાઓ અને લોકશાહી તથા માનવ અધિકાર અંગેના આંતરરાષ્ટ્રીય મૂલ્યાંકનને સમજવામાં મદદ કરે છે.
- નીતિશાસ્ત્રમાં આ વિષય સંસ્થાકીય અખંડિતતા, વહીવટી તટસ્થતા, જવાબદારી, નિષ્પક્ષતા અને નૈતિક શાસન સાથે જોડાયેલો છે.
- નિબંધ લેખનમાં આ મુદ્દો બંધારણવાદ, સંસ્થાઓની સ્વતંત્રતા, અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને લોકશાહી જવાબદારી પર લખવા માટે ઉપયોગી બને છે.