યુનાઈટેડ નેશન્સ ગાઈડલાઈન્સ ફોર કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન (UNGCP)
#GS-2 #ગવર્નન્સ અને સામાજિક ન્યાય #નિયમનકારી સંસ્થાઓ #GS-3 #અર્થતંત્ર #વર્તમાન બનાવો #આંતરરાષ્ટ્રીય #રાષ્ટ્રીય #ગ્રાહક સુરક્ષા #UNCTAD #UNGCP
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતે ગ્રાહક સુરક્ષા કાયદા અને નીતિ પરની નિષ્ણાત સમિતિની **9મી બેઠક**નું પ્રમુખપદ મેળવ્યું છે.
- આ મહત્વપૂર્ણ પરિષદનું આયોજન **સ્વિત્ઝરલેન્ડના જીનિવા** ખાતે **UNCTAD** દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે.
UNGCP શું છે?
- **યુનાઈટેડ નેશન્સ ગાઈડલાઈન્સ ફોર કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન (UNGCP)** એ ગ્રાહકોના હિત રક્ષણ માટેની વૈશ્વિક માર્ગદર્શિકા છે.
- તે દેશોને મજબૂત કાયદા બનાવવામાં, સરકારી સંસ્થાઓ રચવામાં અને ગ્રાહકોની ફરિયાદો ઉકેલવામાં મદદ કરે છે.
- આ કોઈ ફરજિયાત કાયદો નથી, પરંતુ દુનિયાના દેશો માટે ગ્રાહક સુરક્ષાના નિયમો ઘડવાનો મુખ્ય નકશો છે.
સ્થાપના અને ઇતિહાસ
- સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાએ **16 એપ્રિલ 1985** ના રોજ **ઠરાવ 39/248** દ્વારા આ નિયમો સ્વીકાર્યા હતા.
- દુનિયાભરની ગ્રાહક સંસ્થાઓની લાંબી લડત પછી આ વૈશ્વિક માર્ગદર્શિકા બની હતી.
- ત્યારબાદ **1999** માં પર્યાવરણ અને સતત વિકાસના મુદ્દાઓને આમાં ઉમેરવામાં આવ્યા હતા.
- ડિજિટલ યુગ અને ઓનલાઈન ખરીદીને ધ્યાનમાં રાખીને સંયુક્ત રાષ્ટ્રે **ડિસેમ્બર 2015** માં આમાં મોટા ફેરફારો કર્યા હતા.
મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો
- સામાન્ય ગ્રાહકો અને મોટી કંપનીઓ વચ્ચેની અસમાનતા દૂર કરીને ગ્રાહકોનું શોષણ અટકાવવું આનો મુખ્ય હેતુ છે.
- વિકાસશીલ દેશો પોતાના દેશમાં ગ્રાહક સુરક્ષાની સારી વ્યવસ્થા ઊભી કરી શકે તે માટે આ માર્ગદર્શિકા પાયો પૂરો પાડે છે.
UNGCP ની મુખ્ય વિશેષતાઓ
- **શારીરિક સુરક્ષા અને ખામીયુક્ત સામાન:** સરકારે સામાનની ગુણવત્તાના નિયમો બનાવવા પડે છે અને જો સામાન ખરાબ નીકળે તો તેને પાછો ખેંચી ગ્રાહકને વળતર આપવું પડે છે.
- **આર્થિક હિતોનું રક્ષણ:** ગેરમાર્ગે દોરતી જાહેરાતો, અન્યાયી શરતો, છેતરપિંડી, વ્યાજખોરી અને ખોરાકમાં ભેળસેળ સામે કાયદાકીય રક્ષણ પૂરું પાડવામાં આવે છે.
- **માહિતી અને ગ્રાહક જાગૃતિ:** સામાન પર સ્પષ્ટ ચેતવણી અને સુરક્ષાના પ્રતીકો હોવા જરૂરી છે જેથી ગ્રાહક સમજી-વિચારીને વસ્તુ ખરીદી શકે.
- **ડિજિટલ અને ઈ-કોમર્સ નિયમો:** **2015** ના સુધારા મુજબ ઓનલાઈન ખરીદી, ડેટા પ્રાઈવસી, ડિજિટલ ચુકવણી અને વિદેશી ઈ-કોમર્સના ઝગડાઓ માટે પણ નિયમો બનાવાયા છે.
- **સતત વપરાશ:** પર્યાવરણને નુકસાન ન પહોંચાડે અને ઉર્જા બચાવે તેવી વસ્તુઓના ઉત્પાદન અને વપરાશને પ્રોત્સાહન અપાય છે.
મહત્વ
- આ વૈશ્વિક માર્ગદર્શિકા પરથી જ ભારતનો **કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન એક્ટ** બનાવવામાં આવ્યો છે.
- આ સિસ્ટમની મદદથી દેશો ઓનલાઈન છેતરપિંડી રોકી શકે છે અને સરહદ પારના ઈ-કોમર્સ વિવાદો સરળતાથી ઉકેલી શકે છે.