યુનાઈટેડ નેશન્સ ગાઈડલાઈન્સ ફોર કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન (UNGCP)
#GS-2 #ગવર્નન્સ અને સામાજિક ન્યાય #નિયમનકારી સંસ્થાઓ #GS-3 #અર્થતંત્ર #વર્તમાન બનાવો #આંતરરાષ્ટ્રીય #રાષ્ટ્રીય #ગ્રાહક સુરક્ષા #UNCTAD #UNGCP
મુખ્ય મુદ્દા
- ભારતે જીનિવામાં UNCTAD દ્વારા આયોજિત ગ્રાહક સુરક્ષા કાયદા અને નીતિ અંગેની 9મી બેઠકનું પ્રમુખપદ સંભાળ્યું છે.
- સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ઠરાવ 39/248 હેઠળ 16 એપ્રિલ 1985 ના રોજ સૌપ્રથમ આ વૈશ્વિક માર્ગદર્શિકા અપનાવવામાં આવી હતી.
- પર્યાવરણ માટે 1999 માં અને ઓનલાઈન ડિજિટલ વેપાર માટે ડિસેમ્બર 2015 માં આ નિયમોમાં મહત્વના સુધારા કરાયા હતા.
- ભારતનો કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન એક્ટ પણ આ જ અંતરરાષ્ટ્રીય નિયમોના આધારે ઘડવામાં આવ્યો છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતે ગ્રાહક સુરક્ષા કાયદા અને નીતિ પરની નિષ્ણાત સમિતિની 9મી બેઠકનું પ્રમુખપદ મેળવ્યું છે.
- આ મહત્વપૂર્ણ પરિષદનું આયોજન સ્વિત્ઝરલેન્ડના જીનિવા ખાતે UNCTAD દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે.
UNGCP શું છે?
- યુનાઈટેડ નેશન્સ ગાઈડલાઈન્સ ફોર કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન (UNGCP) એ ગ્રાહકોના હિત રક્ષણ માટેની વૈશ્વિક માર્ગદર્શિકા છે.
- તે દેશોને મજબૂત કાયદા બનાવવામાં, સરકારી સંસ્થાઓ રચવામાં અને ગ્રાહકોની ફરિયાદો ઉકેલવામાં મદદ કરે છે.
- આ કોઈ ફરજિયાત કાયદો નથી, પરંતુ દુનિયાના દેશો માટે ગ્રાહક સુરક્ષાના નિયમો ઘડવાનો મુખ્ય નકશો છે.
સ્થાપના અને ઇતિહાસ
- સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાએ 16 એપ્રિલ 1985 ના રોજ ઠરાવ 39/248 દ્વારા આ નિયમો સ્વીકાર્યા હતા.
- દુનિયાભરની ગ્રાહક સંસ્થાઓની લાંબી લડત પછી આ વૈશ્વિક માર્ગદર્શિકા બની હતી.
- ત્યારબાદ 1999 માં પર્યાવરણ અને સતત વિકાસના મુદ્દાઓને આમાં ઉમેરવામાં આવ્યા હતા.
- ડિજિટલ યુગ અને ઓનલાઈન ખરીદીને ધ્યાનમાં રાખીને સંયુક્ત રાષ્ટ્રે ડિસેમ્બર 2015 માં આમાં મોટા ફેરફારો કર્યા હતા.
મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો
- સામાન્ય ગ્રાહકો અને મોટી કંપનીઓ વચ્ચેની અસમાનતા દૂર કરીને ગ્રાહકોનું શોષણ અટકાવવું આનો મુખ્ય હેતુ છે.
- વિકાસશીલ દેશો પોતાના દેશમાં ગ્રાહક સુરક્ષાની સારી વ્યવસ્થા ઊભી કરી શકે તે માટે આ માર્ગદર્શિકા પાયો પૂરો પાડે છે.
UNGCP ની મુખ્ય વિશેષતાઓ
- શારીરિક સુરક્ષા અને ખામીયુક્ત સામાન: સરકારે સામાનની ગુણવત્તાના નિયમો બનાવવા પડે છે અને જો સામાન ખરાબ નીકળે તો તેને પાછો ખેંચી ગ્રાહકને વળતર આપવું પડે છે.
- આર્થિક હિતોનું રક્ષણ: ગેરમાર્ગે દોરતી જાહેરાતો, અન્યાયી શરતો, છેતરપિંડી, વ્યાજખોરી અને ખોરાકમાં ભેળસેળ સામે કાયદાકીય રક્ષણ પૂરું પાડવામાં આવે છે.
- માહિતી અને ગ્રાહક જાગૃતિ: સામાન પર સ્પષ્ટ ચેતવણી અને સુરક્ષાના પ્રતીકો હોવા જરૂરી છે જેથી ગ્રાહક સમજી-વિચારીને વસ્તુ ખરીદી શકે.
- ડિજિટલ અને ઈ-કોમર્સ નિયમો: 2015 ના સુધારા મુજબ ઓનલાઈન ખરીદી, ડેટા પ્રાઈવસી, ડિજિટલ ચુકવણી અને વિદેશી ઈ-કોમર્સના ઝગડાઓ માટે પણ નિયમો બનાવાયા છે.
- સતત વપરાશ: પર્યાવરણને નુકસાન ન પહોંચાડે અને ઉર્જા બચાવે તેવી વસ્તુઓના ઉત્પાદન અને વપરાશને પ્રોત્સાહન અપાય છે.
મહત્વ
- આ વૈશ્વિક માર્ગદર્શિકા પરથી જ ભારતનો કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન એક્ટ બનાવવામાં આવ્યો છે.
- આ સિસ્ટમની મદદથી દેશો ઓનલાઈન છેતરપિંડી રોકી શકે છે અને સરહદ પારના ઈ-કોમર્સ વિવાદો સરળતાથી ઉકેલી શકે છે.