ભારતમાં 'રાઇટ ટુ બી ફોરગોટન' નો અધિકાર
#GS-2 #ભારતીય રાજ્યવ્યવસ્થા અને બંધારણ #ન્યાયતંત્ર #બંધારણ #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #રાઇટ ટુ બી ફોરગોટન #ડેટા સુરક્ષા
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- દિલ્હી હાઇકોર્ટે હાલમાં જ લક્ષ વીર સિંહ યાદવ વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા કેસમાં ભારત માટે 'રાઇટ ટુ બી ફોરગોટન' એટલે કે ભૂલી જવાનો અધિકાર અંગે એક સ્પષ્ટ કાનૂની માળખું આપ્યું છે.
રાઇટ ટુ બી ફોરગોટન વિશે
- આ અધિકાર લોકોને એવી સત્તા આપે છે કે તેઓ સર્ચ એન્જિન અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પરથી પોતાની જૂની માહિતી, કેસ કે આરોપો હટાવી શકે, જે હવે બિનજરૂરી બની ગયા છે અને તેમના સન્માનને નુકસાન પહોંચાડે છે.
'રાઇટ ટુ બી ફોરગોટન'ની પૃષ્ઠભૂમિ
- આ વિચાર દુનિયામાં પહેલીવાર 2014 માં ચર્ચામાં આવ્યો, જ્યારે મારિયો કોસ્ટેજા ગોન્ઝાલેઝ નામના વ્યક્તિએ યુરોપિયન કોર્ટ ઓફ જસ્ટિસ માં ગૂગલ સામે કેસ જીતીને પોતાની જૂની લોન ચૂકવણીના સમાચાર દૂર કરાવ્યા.
- એ પછી યુરોપિયન યુનિયને GDPR ના આર્ટિકલ 17 હેઠળ આ બાબતને કાયદાનું રૂપ આપ્યું.
- ભારતમાં આની શરૂઆત K.S. પુટ્ટાસ્વામી (2017) કેસથી થઈ, જ્યાં સુપ્રીમ કોર્ટે આર્ટિકલ 21 હેઠળ માહિતીની ગોપનીયતાને મૂળભૂત અધિકાર ગણાવ્યો.
- વર્ષ 2026 પહેલાં ભારતમાં આ અંગે કોઈ સ્પષ્ટ કાયદો નહોતો, તેથી અલગ-અલગ હાઇકોર્ટ પોતાના વિવેકબુદ્ધિ પ્રમાણે નિર્ણય લેતી હતી.
ભારતમાં 'રાઇટ ટુ બી ફોરગોટન'ની જરૂરિયાત
- અદાલતમાંથી નિર્દોષ છૂટી ગયા પછી પણ લોકો ડિજિટલ રેકોર્ડના લીધે મુશ્કેલી ભોગવે છે, કારણ કે ઇન્ટરનેટ પર જૂના આરોપો જ દેખાય છે, નિર્દોષતાનો નિર્ણય નહીં.
- ખોટા કેસમાં ફસાયેલા લોકો કોર્ટમાંથી મુક્ત થાય તો પણ ઓનલાઇન માહિતીના લીધે સમાજમાં તેમનું સન્માન પાછું મેળવી શકતા નથી.
- પરિવારોના અંગત ઝઘડા કે લગ્ન સંબંધી કેસો ઓનલાઇન ખુલ્લા રહેવાથી પરિવારના લોકોને બિનજરૂરી શરમજનક સ્થિતિનો સામનો કરવો પડે છે.
- જે લોકોનો કેસ સાથે કોઈ સીધો સંબંધ નથી હોતો, માત્ર નામ ઉલ્લેખ થવાથી જ તેઓ ઓનલાઇન સર્ચમાં બદનામ થઈ જાય છે.
અદાલતી ચુકાદાઓ
- K.S. પુટ્ટાસ્વામી વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા (2017) કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે પોતાની માહિતી પર નિયંત્રણ રાખવું એ આર્ટિકલ 21 હેઠળ મૂળભૂત અધિકાર છે.
- લક્ષ વીર સિંહ યાદવ વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા (2026) કેસમાં દિલ્હી હાઇકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ અધિકાર વ્યક્તિના સન્માન સાથે જોડાયેલો છે અને ખાનગી કંપનીઓ સામે પણ લાગુ પડે છે.
- દિલ્હી હાઇકોર્ટે એક સંતુલિત કસોટી બનાવી છે, જે નક્કી કરે છે કે ક્યારે વ્યક્તિની ગોપનીયતા મહત્ત્વની છે અને ક્યારે જાહેર હિતમાં માહિતી ચાલુ રાખવી જરૂરી છે.
આગળનો માર્ગ
- સરકારે DPDP Act, 2023 ના નિયમો જલદી બહાર પાડવા જોઈએ અને ડેટા પ્રોટેક્શન બોર્ડ ને સક્રિય કરવું જોઈએ જેથી અરજીઓનો ઝડપી નિકાલ થાય.
- માહિતી હટાવવાની અરજીઓ સૌથી પહેલા ટેકનોલોજી કંપનીઓએ પોતે ઉકેલવી જોઈએ, ત્યારબાદ ડેટા પ્રોટેક્શન બોર્ડ અને છેલ્લે જ કોર્ટમાં જવું જોઈએ.
- કાનૂની વેબસાઇટોએ પોતાના ડેટાબેઝ નિયમિત અપડેટ કરવા જોઈએ જેથી કેસનો છેલ્લો નિર્ણય અને નિર્દોષ છુટકારો પણ લોકો સુધી પહોંચી શકે.
- એવા ટેકનિકલ ઉપાયો કરવા પડશે જેથી એક વાર સર્ચ એન્જિનમાંથી માહિતી હટાવ્યા પછી અન્ય સોશિયલ મીડિયા કે આર્કાઇવ પેજ પર તે ફરી ન દેખાય.
- આખા દેશમાં એકસરખો નિયમ લાગુ થાય તે માટે સુપ્રીમ કોર્ટે આ વિષય પર અંતિમ અને સાર્વત્રિક ચુકાદો આપવો જરૂરી છે.
નિષ્કર્ષ
- ઓનલાઇન બદનામી રોકવા માટે કોર્ટના ચુકાદામાંથી નામ છુપાવવું એ એક સારો રસ્તો છે, જેનાથી માહિતી પણ સચવાય છે અને વ્યક્તિનું સન્માન પણ રહે છે.
- આ નવી વ્યવસ્થા ત્યારે જ સફળ થશે જ્યારે ટેક કંપનીઓ નિયમો પાળશે અને DPDP Act, 2023 નો યોગ્ય રીતે અમલ કરવામાં આવશે.