પ્રધાનમંત્રી ખનિજ ક્ષેત્ર કલ્યાણ યોજના (PMKKKY) ની પ્રગતિ અને તેના મુખ્ય પાસાઓ
#GS-2 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #નબળા વર્ગો #વર્તમાન પ્રવાહો #રાષ્ટ્રીય #GS-3 #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધાઓ #પર્યાવરણ #ટકાઉ વિકાસ #ભૂગોળ #સંસાધનો
મુખ્ય મુદ્દા
- સરકારે ખાણકામ વાળા વિસ્તારોમાં રહેતા પરિવારોની મદદ માટે 17 સપ્ટેમ્બર 2015 ના રોજ PMKKKY યોજના શરૂ કરી હતી.
- આ યોજના હેઠળ ખાણ માલિકો તેમની મંજૂરીની તારીખના આધારે 10% અથવા 30% રોયલ્ટીની રકમ District Mineral Foundations (DMFs) ફંડમાં આપે છે.
- સ્થાનિક તંત્ર માટે આ ફંડના ઓછામાં ઓછા 70% પૈસા પીવાનું શુદ્ધ પાણી, આરોગ્ય અને શિક્ષણ જેવા જરૂરી કામો પાછળ વાપરવા ફરજિયાત છે.
- વર્ષ July 2026 સુધીમાં દેશના 656 જિલ્લાઓમાં Rs 1 lakh crore થી વધુ કિંમતના 4.70 lakh થી વધુ વિકાસ કામો મંજૂર કરાયા છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ખાણકામથી પ્રભાવિત લોકોના કલ્યાણ માટે શરૂ કરાયેલી PMKKKY યોજના હેઠળ ખૂબ જ સારું કામ થયું છે.
- આ યોજના હેઠળ મળતો પૈસો District Mineral Foundations (DMFs) દ્વારા ભેગો કરીને લોકો પાછળ વાપરવામાં આવે છે.
PMKKKY વિશેના મુખ્ય તથ્યો
- સરકારે આ યોજના 17 સપ્ટેમ્બર 2015 ના રોજ શરૂ કરી હતી જેથી ખાણકામ વાળા વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોને મદદ મળી શકે.
- આ યોજનાને ચલાવવાની જવાબદારી District Mineral Foundations (DMFs) ની છે અને તેમાં ખાણ રાખનારા માલિકો પાસેથી પૈસા લેવાય છે.
- આ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ ખાણકામ વાળા વિસ્તારોમાં પીવાનું પાણી, રસ્તા અને સ્કૂલ જેવી પાયાની સુવિધાઓ વધારવાનો છે.
- આ ઉપરાંત ખાણકામને કારણે પર્યાવરણ, લોકોના સ્વાસ્થ્ય અને તેમની કમાણી પર પડતી ખરાબ અસરોને ઓછી કરવાનું કામ પણ આ યોજના કરે છે.
- Mines and Minerals (Development and Regulation) Act, 1957 માં વર્ષ 2015 માં સુધારો કરીને DMFs ને બિન-નફાકારક ટ્રસ્ટ તરીકે બનાવવામાં આવ્યા હતા.
- આ ટ્રસ્ટ રાજ્ય સરકારો હેઠળ કામ કરે છે અને અત્યારે દેશના 23 રાજ્યોના 656 જિલ્લાઓમાં આવા ટ્રસ્ટ ચાલી રહ્યા છે.
- કાયદા મુજબ દરેક રાજ્ય સરકારે પોતાની કલ્યાણકારી યોજનાઓમાં PMKKKY ના નિયમોને સામેલ કરવા ફરજિયાત છે.
- જાન્યુઆરી 2024 માં સરકારે આ ફંડના પૈસાનો સારો ઉપયોગ કરવા માટે નવા અને સરળ નિયમો બહાર પાડ્યા છે.
- ખાણકામ મોટેભાગે આદિવાસી વિસ્તારોમાં થતું હોવાથી આ યોજનામાં PESA Act, 1996 અને Forest Rights Act, 2006 હેઠળ આદિવાસીઓના અધિકારોનું રક્ષણ કરાય છે.
- જે ખાણકામ મંજૂરી 12 જાન્યુઆરી 2015 ના દિવસે કે તેના પછી મળી હોય તેમણે રોયલ્ટીના 10% રકમ આ ફંડમાં આપવી પડે છે.
- જ્યારે 12 જાન્યુઆરી 2015 પહેલાં મળેલી મંજૂરીઓ માટે ખાણ માલિકોએ રોયલ્ટીના 30% રકમ ચૂકવવી પડે છે.
- આ યોજનાના નિયમ મુજબ ઓછામાં ઓછા 70% પૈસા પીવાનું પાણી, દવાઓ, શિક્ષણ અને પર્યાવરણ જેવા જરૂરી કામો પાછળ જ વાપરવા પડે છે.
- બાકીના વધુમાં વધુ 30% પૈસા રસ્તા, વીજળી અને સિંચાઈ જેવા કામો માટે વાપરી શકાય છે.
- સરકારી આંકડા મુજબ અત્યાર સુધીમાં Rs 1 lakh crore થી વધુ કિંમતના 4.70 lakh થી વધુ પ્રોજેક્ટ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે.
- જેમાંથી July 2026 સુધીમાં 2.92 lakh થી વધુ પ્રોજેક્ટ પૂરા થઈ ગયા છે અને 78,809 પ્રોજેક્ટ પર હજી કામ ચાલુ છે.
આગળનો માર્ગ
- ખાણમાંથી નીકળતી સંપત્તિનો સાચો લાભ ત્યાંના ગરીબ લોકોને મળે તે માટે PMKKKY એક ઉત્તમ યોજના છે.
- ખાણકામની કમાણીનો ઉપયોગ લોકકલ્યાણ માટે કરવાથી દેશનો વિકાસ સાચા અર્થમાં સંતુલિત અને લાંબા ગાળાનો બનશે.