ભારતમાં રાજ્યસભાની ચૂંટણીઓ વિશે સમજ
#GS-2 #ભારતીય રાજવ્યવસ્થા અને બંધારણ #સંસદ #ચૂંટણીઓ #ગુજરાત
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતના ચૂંટણી પંચે રાજ્યસભાની 27 બેઠકો માટે ઉમેદવારી પત્રો ભરવાની મુદત પૂરી કરી દીધી છે.
રાજ્યસભાની ચૂંટણી વિશે
- રાજ્યસભા એ ભારતની સંસદનું કાયમી ઉપલું ગૃહ છે અને તેના સભ્યોનો કાર્યકાળ 6 વર્ષ નો હોય છે. લોકસભાની જેમ આ ગૃહ ક્યારેય વિસર્જન થઈ શકતું નથી.
- વહીવટી વ્યવસ્થા જાળવી રાખવા માટે દર 2 વર્ષ માં કુલ સભ્યોમાંથી એક તૃતીયાંશ સભ્યો નિવૃત્ત થાય છે. આ ખાલી પડેલી જગ્યાઓ ભરવા માટે નિયમિત ચૂંટણીઓ યોજાય છે.
- દ્વિવાર્ષિક ચૂંટણીથી જીતીને આવતા સભ્યો પૂરા 6 વર્ષ માટે સેવા આપે છે. જ્યારે પેટાચૂંટણીથી ચૂંટાયેલા સભ્યો માત્ર બાકી રહેલા સમય માટે જ પદ સંભાળે છે.
ચૂંટણી પ્રક્રિયા
- રાજ્યસભાના સાંસદોની ચૂંટણી સીધી જનતા દ્વારા થતી નથી. રાજ્યની વિધાનસભાના ધારાસભ્યો (MLAs) તેમને પરોક્ષ રીતે ચૂંટે છે.
- કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાંથી પ્રતિનિધિઓ મોકલવા માટે ખાસ ચૂંટણી મંડળ હોય છે, જોકે હાલમાં માત્ર દિલ્હી અને પુડુચેરી જ રાજ્યસભામાં સભ્યો મોકલે છે.
- આ ચૂંટણીમાં સપ્રમાણ પ્રતિનિધિત્વ પદ્ધતિ અને એક બદલી શકાય તેવા મતનો ઉપયોગ થાય છે. ધારાસભ્યો ફક્ત એક નામ પસંદ કરવાને બદલે ઉમેદવારોને પસંદગીના ક્રમમાં ગોઠવે છે.
- ચૂંટણી જીતવા માટે ઉમેદવારે પ્રથમ પસંદગીના મતોનો ન્યૂક્કી કરેલો ચોક્કસ આંકડો પાર કરવો પડે છે.
- પક્ષપલટા અને ગોટાળા અટકાવવા માટે ખુલ્લા મતદાનની પદ્ધતિ રાખવામાં આવી છે. ધારાસભ્યે મતપેટીમાં મત નાખતા પહેલા પોતાનો મત પક્ષના અધિકૃત એજન્ટને બતાવવો પડે છે, નહિતર મત રદ ગણાય છે.
- જો કુલ ઉમેદવારોની સંખ્યા ખાલી બેઠકો કરતા વધારે હોય તો જ મતદાન થાય છે. જો બેઠકો અને ઉમેદવારો સરખા હોય તો બધા બિનહરીફ વિજેતા જાહેર થાય છે.
રાજ્યસભાના કાર્યો અને મહત્વ
- નાણાકીય બિલ સિવાયના અન્ય બિલોની ચકાસણી કરીને પસાર કરવામાં રાજ્યસભા મોટી ભૂમિકા ભજવે છે. કોઈપણ કાયદો બનાવવા માટે ઉપલા ગૃહની મંજૂરી જરૂરી છે.
- જો સત્તાડુ પક્ષ પાસે ગૃહમાં બહુમતી હોય તો બિલો સરળતાથી પાસ થઈ જાય છે. જો વિપક્ષ મજબૂત હોય તો ગરમાગરમ ચર્ચાઓ થાય છે અને બિલોમાં સુધારા થાય છે.
- રાજ્યસભાની ચૂંટણીઓ રાજકીય ગઠબંધન અને વિધાનસભાના સમીકરણોની કસોટી કરે છે.
- ચુસ્ત મતદાન વખતે નાની સરસી બહુમતી કે પક્ષપલટાને કારણે પ્રાદેશિક પક્ષોની સોદાબાજી કરવાની શક્તિ ખૂબ વધી જાય છે.