એલ નિનો આબોહવા ઘટનાને સમજવી
#GS-3 #પર્યાવરણ #આબોહવા પરિવર્તન #ભૂગોળ #ભૌતિક ભૂગોળ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતીય હવામાન વિભાગ એટલે કે IMD એ વિષવવૃત્તીય પશાંત મહાસાગર પર એલ નિનોની સ્થિતિ પાછી આવી હોવાની સત્તાવાર પુષ્ટિ કરી છે.
આ શું છે
- એલ નિનો શબ્દનો સ્પેનિશ ભાષામાં અર્થ છોકરો થાય છે અને તે એલ નિનો સાઉથર્ન ઓસિલેશન (ENSO) નો ગરમ તબક્કો છે.
- આ એક વૈશ્વિક આબોહવાકીય ઘટના છે જે મધ્ય અને પૂર્વ ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રશાંત મહાસાગરમાં દરિયાની સપાટીના તાપમાનમાં થતા ફેરફારોથી ચાલે છે.
- આ ગરમ તબક્કો લા નિના થી બિલકુલ વિપરીત છે જે ઠંડો તબક્કો છે.
તે કેવી રીતે બને છે
- સામાન્ય આબોહવાની સ્થિતિમાં મજબૂત વેપારી પવનો વિષવવૃત્ત પર પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ ફૂંકાય છે.
- આ પવનો ગરમ પાણીને એશિયા અને પશ્ચિમ પ્રશાંત મહાસાગર તરફ ધકેલે છે, જેનાથી દક્ષિણ અમેરિકાના કિનારે ઊંડા સમુદ્રમાંથી ઠંડુ પાણી ઉપર આવે છે.
- આ સમુદ્રી અને વાતાવરણીય સંતુલન બગડવાથી એલ નિનોની સ્થિતિ પેદા થાય છે.
- નિયમિત પૂર્વ તરફના પવનો નબળા પડી જાય છે અથવા પોતાની દિશા બદલીને પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ ફૂંકાવા લાગે છે.
- મજબૂત પવનોના અભાવે ઇન્ડોનેશિયા પાસે જમા થયેલું ગરમ પાણી પાછું પ્રશાંત મહાસાગર પાર કરીને દક્ષિણ અમેરિકા તરફ વહેવા લાગે છે.
- જ્યારે આ ગરમ પાણી મધ્ય અને પૂર્વ પ્રશાંત મહાસાગરમાં ભેગું થાય છે ત્યારે થર્મોક્લાઇન દબાઈ જાય છે.
- થર્મોક્લાઇન એ સપાટીના ગરમ પાણી અને ઊંડા સમુદ્રના ઠંડા પાણીને અલગ કરતી પાતળી પાણીની પટ્ટી છે.
- આ પ્રક્રિયાના કારણે પેરૂ અને ઇક્વાડોરના કિનારે પોષક તત્વોથી ਭરેલું ઠંડુ પાણી ઉપર આવતું અટકી જાય છે.
- દરિયાની સપાટીનું તાપમાન વધતાં વાતાવરણ તરત જ પ્રતિક્રિયા આપે છે.
- હવા ઉપર ચડવાની અને વાવાઝોડાની મુખ્ય જગ્યા પશ્ચિમ પ્રશાંત મહાસાગરથી ખસીને વચ્ચેના દરિયા તરફ જાય છે.
- આનાથી પૃથ્વીના જેટ પ્રવાહો બદલાય છે અને આખી દુનિયાની હવામાન પ્રણાલી પર અસર થાય છે.
એલ નિનોની મુખ્ય વિશેષતાઓ
- એલ નિનોની કોઈ નિશ્ચિત મુદત હોતી નથી અને તે સામાન્ય રીતે દર બે થી સાત વર્ષે અનિયમિતપણે આવે છે.
- નવી સદીની શરૂઆતથી વર્ષ 2002, 2009, 2015 અને 2023 માં મોટી ઘટનાઓ જોવા મળી છે.
- સમુદ્રની અંદર રહેલી ગરમી વાતાવરણમાં છોડાવાને કારણે એલ નિનો સમગ્ર પૃથ્વી પર અસ્થાયી તાપમાન વધારો કરે છે.
- આ તાપમાન વધારાથી ઘણીવાર વૈશ્વિક સરેરાશ તાપમાન રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી જાય છે.
- આ ઘટના સામાન્ય વોકર સર્ક્યુલેશનને નબળું પાડે છે અથવા તોડી નાખે છે.
- વોકર સર્ક્યુલેશન એ પશ્ચિમમાં હવા ઉપર ચડવાની અને પૂર્વમાં નીચે બેસવાની ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રક્રિયા છે, જે હવાનું દબાણ બદલી નાખે છે.
- ઠંડા પાણીના ઉપર આવવાની પ્રક્રિયા બંધ થવાથી દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિને પોષક તત્વો મળતા બંધ થઈ જાય છે.
- આના કારણે દક્ષિણ અમેરિકાના દરિયાકાંઠે માછલીઓની વસ્તીમાં મોટો ઘટાડો થાય છે અને સ્થાનિક માછીમારી ઉદ્યોગને નુકસાન થાય છે.