UDISE અહેવાલ 2025-26: મુખ્ય તારણો અને પડકારો
#GS-2 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #શિક્ષણ #GS-3 #માળખાકીય સુવિધાઓ #વર્તમાન પ્રવાહો #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રાલયે શૈક્ષણિક વર્ષ 2025-26 માટે UDISE+ એટલે કે યુનિફાઇડ ડિસ્ટ્રિક્ટ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ ફોર એજ્યુકેશન પ્લસ નો વિગતવાર અહેવાલ સત્તાવાર રીતે જાહેર કર્યો છે.
UDISE Plus વિશે
- UDISE+ એ દુનિયાની સૌથી મોટી શિક્ષણ માહિતી પ્રણાલીઓમાંની એક છે. તે ભારતમાં 14.8 lakh શાળાઓ, 1.02 કરોડ શિક્ષકો અને 26 કરોડથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ નો ડેટા રાખે છે.
- આ સિસ્ટમ સ્કૂલ શિક્ષણ અને સાક્ષરતા વિભાગ હેઠળ કામ કરે છે અને શાળા શિક્ષણનો મુખ્ય ડેટાબેઝ છે. સરકાર આ ડેટાનો ઉપયોગ કરીને બજેટ ફાળવે છે અને NEP એટલે કે રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ મુજબ નવી યોજનાઓ બનાવે છે.
મુખ્ય સૂચકાંકો અને તારણો
- શાળા છોડી દેનારા બાળકોની સંખ્યામાં ઘટાડો થયો છે. ઉદાહરણ તરીકે, પ્રિપેરેટરી લેવલ પર ડ્રોપઆઉટ રેટ ઘટીને 8% અને સેકન્ડરી લેવલ પર ઘટીને 7.0% થયો છે.
- મધ્યમ અને માધ્યમિક સ્તરે વિદ્યાર્થીઓનો શાળામાં ટકી રહેવાનો દર સુધર્યો છે. આ સાથે માધ્યમિક સ્તરે ગ્રોસ એનરોલમેન્ટ રેશિયો (GER) વધીને 7% થયો છે.
- વિદ્યાર્થીઓ હવે એક ધોરણમાંથી બીજા ધોરણમાં સરળતાથી પ્રવેશી રહ્યા છે. પાયાના શિક્ષણથી લઈને માધ્યમિક સ્તર સુધીનો આ સુધારો બાળકોને અધવચ્ચેથી ભણતર છોડતા અટકાવે છે.
- શિક્ષકોની ભરતી વધવાને કારણે વિદ્યાર્થી-શિક્ષક ગુણોત્તર (PTR) ઘણો સુધર્યો છે. હવે આ ગુણોત્તર NEP ના 30:1 ના ધોરણ કરતાં ઘણો સારો છે, જેથી બાળકો પર વ્યક્તિગત ધ્યાન આપી શકાય છે.
- જ્યાં બિલકુલ વિદ્યાર્થીઓ ન હોય અથવા માત્ર એક જ શિક્ષક હોય તેવી બિન-વ્યવહારુ શાળાઓનું સરકારે જોડાણ કર્યું છે. આનાથી સંસાધનોનો સારો ઉપયોગ થાય છે અને વહીવટ સરળ બને છે.
- મોટાભાગની શાળાઓમાં હવે કમ્પ્યુટર અને ઇન્ટરનેટની સુવિધા પહોંચી છે. આનાથી ડિજિટલ શિક્ષણ અને ટેકનોલોજી આધારિત વર્ગખંડોને પ્રોત્સાહન મળ્યું છે.
- લગભગ તમામ શાળાઓમાં વીજળી, પીવાનું પાણી અને શૌચાલય જેવી પ્રાથમિક સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે. આ ઉપરાંત, હવે શાળાઓમાં મહિલા શિક્ષકોની સંખ્યા પુરૂષ શિક્ષકો કરતાં વધુ છે.
પડકારો
- પ્રાથમિક સ્તરે સારો સુધારો હોવા છતાં, માધ્યમિક સ્તરે વિદ્યાર્થીઓનો શાળામાં ટકી રહેવાનો દર માત્ર 9% છે. આ દર્શાવે છે કે ઘણા વિદ્યાર્થીઓ હજુ પણ ઉચ્ચ શિક્ષણ પૂરું કર્યા વિના શાળા છોડી દે છે.
- ટેકનોલોજી વધી છે પણ રમતગમતના મેદાનોની સુવિધામાં થોડો ઘટાડો થયો છે. આનાથી બાળકોના શારીરિક વિકાસ અને રમતગમતની પ્રવૃત્તિઓ પર અસર પડે છે.
- હજુ પણ 40% થી વધુ શાળાઓ માં દિવ્યાંગ બાળકો માટે જરૂરી સુવિધાઓ નથી. આનાથી ખાસ જરૂરિયાતો ધરાવતા બાળકોને સમાન તકો મળતી નથી.
- શાળાઓમાં પર્યાવરણને અનુકૂળ સુવિધાઓ ખૂબ ધીમેથી વધી રહી છે. દેશની માત્ર 30% શાળાઓ માં જ વરસાદી પાણીના સંગ્રહની સિસ્ટમ છે.
- ભારતમાં હજુ પણ 1 લાખથી વધુ શાળાઓ એવી છે જે માત્ર એક જ શિક્ષકથી ચાલે છે. આનાથી એક જ વ્યક્તિ પર ભણાવવા અને વહીવટની બધી જવાબદારી આવી જાય છે, જે શિક્ષણની ગુણવત્તા બગાડે છે.
આગળનો માર્ગ
- સરકારે પછાત વિસ્તારોમાં તાલુકા સ્તરે માધ્યમિક શાળાઓનું નેટવર્ક વધારવું જોઈએ. આ પગલાથી બાળકો માટે શાળા નજીક બનશે અને ડ્રોપઆઉટ ઘટશે.
- ખાસ જરૂરિયાતો ધરાવતા દિવ્યાંગ બાળકો માટે શાળાઓમાં રેમ્પ અને સુલભ શૌચાલય બનાવવા માટે એક ખાસ અભિયાન ચલાવવું જોઈએ.
- સરકારી બજેટ અને સીએસઆર (CSR) ફંડનો ઉપયોગ કરીને બધી શાળાઓમાં રેઈનવોટર હાર્વેસ્ટિંગ અને સોલાર પેનલ લગાવવી ફરજિયાત કરવી જોઈએ.
- સરકારે નિયમ બનાવવો જોઈએ કે દરેક ચાલુ શાળામાં ઓછામાં ઓછા બે પૂર્ણ-સમયના શિક્ષકો હોવા જ જોઈએ, જેથી ભણાવવાની ગુણવત્તા સુધરે.
- ઇન્ટરનેટ ધરાવતી શાળાઓને સીધી ડિજિટલ લાઇબ્રેરીઓ સાથે જોડવી જોઈએ. આ માટે શાળાઓને નેશનલ ડિજિટલ લાઇબ્રેરી અને PM e-VIDYA પ્લેટફોર્મ સાથે સાંકળવી જરૂરી છે.
નિષ્કર્ષ
- માધ્યમિક સ્તરે ડ્રોપઆઉટ અને એક જ શિક્ષક વાળી શાળાઓ હજુ પણ મોટી ચિંતા છે. રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિના સપનાને સાકાર કરવા માટે પ્રાથમિક સુવિધાઓ સાથે માધ્યમિક શિક્ષણની પહોંચ અને ડિજિટલ સમાનતા પર ભાર મૂકવો પડશે.