ભારતના અક્ષય ઊર્જા ક્ષેત્રમાં ટ્રાન્સમિશન લાઈનોની સમસ્યા અને પડકારો

ભારતના અક્ષય ઊર્જા ક્ષેત્રમાં ટ્રાન્સમિશન લાઈનોની સમસ્યા અને પડકારો

#GS-3 #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધાઓ (ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર) #ઊર્જા #અક્ષય ઊર્જા (રિન્યુએબલ એનર્જી) #પર્યાવરણ #હવામાન પરિવર્તન

મુખ્ય મુદ્દા

  • ટ્રાન્સમિશન લાઈનોના કામમાં વિલંબ થવાથી નાણાકીય વર્ષ 2026-27ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં 8,133 GWh સોલર વીજળી વેડફાઈ ગઈ હતી.
  • ભારતની કુલ અક્ષય ઊર્જા ક્ષમતામાંથી આશરે 21 GW (9%) ક્ષમતા હંગામી કનેક્શન (T-GNA) પર આધારિત છે, જેના લીધે રાજસ્થાનમાં બપોરે 70% થી 95% સુધી પાવર કાપ મૂકવો પડે છે.
  • PFC, REC અને IREDA જેવી સરકારી સંસ્થાઓએ આ ક્ષેત્રમાં ₹5.08 લાખ કરોડ નું ધિરાણ આપ્યું હોવાથી પ્રોજેક્ટની આવક ઘટતાં બેંકિંગ ક્ષેત્ર પર મોટું જોખમ ઊભું થયું છે.
  • વર્ષ 2030 સુધીમાં 500 GW અક્ષય ઊર્જાનું લક્ષ્ય મેળવવા માટે વીજ લાઈનોનું સમાંતર આયોજન, 3-4 GW બેટરી સ્ટોરેજ અને ડેવલપર્સને નાણાકીય રાહત આપવી જરૂરી છે.

શા માટે ચર્ચામાં છે?

  • સસ્ટેનેબલ પ્રોજેક્ટ ડેવલપર્સ એસોસિએશન (SPDA) એ નવી અને અક્ષય ઊર્જા મંત્રાલય (MNRE) પાસે નાણાકીય રાહતની માંગણી કરી છે.
  • વર્ષ 2026 ના એપ્રિલ થી જૂન મહિના દરમિયાન ટ્રાન્સમિશન લાઈન તૈયાર ન હોવાથી 8,133 GWh જેટલી સોલર વીજળીનો વપરાશ થઈ શક્યો ન હતો.

ટ્રાન્સમિશન અવરોધો એટલે શું?

  • જ્યારે સોલર અને વિન્ડ પાવર પ્લાન્ટ ઝડપથી બની જાય પણ વીજળી પહોંચાડવાની મેઈન લાઈનો સમયસર ન બને, ત્યારે વીજ વહનનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે.
  • સોલર અને વિન્ડ પ્રોજેક્ટ 12 થી 18 મહિનામાં તૈયાર થઈ જાય છે, જ્યારે મોટી વીજ લાઈનો બનાવવામાં 36 થી 60 મહિના લાગી જાય છે.
  • આ મોડાપણાને લીધે કંપનીઓએ ટેમ્પરરી જનરલ નેટવર્ક એક્સેસ (T-GNA) હેઠળ કામ કરવું પડે છે, જેમાં વીજ લાઈનમાં જગ્યા હોય ત્યારે જ વીજળી મોકલી શકાય છે.

મુખ્ય ડેટા અને આંકડા

  • ભારતની કુલ અક્ષય ઊર્જા ક્ષમતામાંથી આશરે 21 GW (લગભગ 9%) હંગામી લાઈનો પર નિર્ભર છે, જેમાં 12 GW ક્ષમતાને બપોરના સમયે વીજળી કાપનો સામનો કરવો પડે છે.
  • ગ્રીડની મર્યાદાના કારણે નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં 6,900 GWh અને 2026-27ના માત્ર પહેલા ત્રણ મહિનામાં 8,133 GWh સ્વચ્છ વીજળી વેડફાઈ ગઈ હતી.
  • રાજસ્થાન જેવા સોલર હબમાં બપોરના સમયે વીજ ઉત્પાદન પર 70% થી 95% સુધીનો મોટો કાપ મૂકવો પડે છે.
  • છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં સરકારે વીજ લાઈન બનાવવાના લક્ષ્યાંકમાંથી માત્ર 80% કામ પૂરું કર્યું છે, જેના કારણે 4 માંથી 1 મુખ્ય પ્રોજેક્ટ મોડો પડ્યો છે.

ટ્રાન્સમિશન અવરોધોના કારણો

  • સોલર અને વિન્ડ ફાર્મ 1.5 વર્ષમાં બની જાય છે, પણ ટ્રાન્સમિશન લાઈનનું કામકાજ અને સાધનોની ખરીદીમાં 3 થી 5 વર્ષ નીકળી જાય છે.
  • વીજળીના મોટા ટાવર ઊભા કરવા માટે ખેડૂતો અને જમીન માલિકો પાસેથી જગ્યા મેળવવામાં વિવાદો થાય છે.
  • જંગલ અને પર્યાવરણની મંજૂરી મેળવવામાં સમય લાગે છે, જેમ કે રાજસ્થાન અને ગુજરાતમાં ગ્રેટ ઈન્ડિયન બસ્ટર્ડ પક્ષીને બચાવવા માટે લાઈનો અંડરગ્રાઉન્ડ કરવાનો નિયમ છે.
  • દુનિયાભરમાં હાઈ-વોલ્ટેજ ડાયરેક્ટ કરંટ (HVDC) ટ્રાન્સફોર્મર અને સર્કિટ બ્રેકર જેવા ખાસ સાધનોની અછત વર્તાઈ રહી છે.
  • રાજસ્થાન અને ગુજરાત જેવા ચોક્કસ વિસ્તારોમાં જ સોલર અને વિન્ડ પ્લાન્ટ્સ વધારે પ્રમાણમાં સ્થપાવાથી ત્યાંના સબ-સ્ટેશનો પર ભારે બોજ પડે છે.

પડકારો

  • વીજળી બંધ રાખવી પડતાં પ્લાન્ટની આવક અંદાજ કરતાં 5% થી પણ ઘટી જાય છે, જેનાથી બેંકોની લોન અટકી જવાનો (NPA) ખતરો રહે છે.
  • આવકની અનિશ્ચિતતાના કારણે વિદેશી અને ખાનગી રોકાણકારો આ ક્ષેત્રમાં નવું રોકાણ કરતાં અચકાય છે.
  • PFC, REC અને IREDA જેવી સરકારી સંસ્થાઓએ આ ક્ષેત્રમાં ₹5.08 લાખ કરોડ થી વધુનું ધિરાણ આપ્યું હોવાથી બેંકિંગ સિસ્ટમ પર જોખમ વધી ગયું છે.
  • લીલી વીજળી વેડફાવાના કારણે ગ્રીડ ચલાવવા માટે કોલસાથી ચાલતા પ્લાન્ટ ચાલુ રાખવા પડે છે, જે પર્યાવરણ માટે નુકસાનકારક છે.
  • આ સમસ્યા જો ચાલુ રહેશે તો વર્ષ 2030 સુધીમાં 500 GW અક્ષય ઊર્જા મેળવવાનું ભારતનું લક્ષ્ય પૂરું થવામાં મુશ્કેલી પડશે.

અત્યાર સુધી લેવાયેલા પગલાં

  • સેન્ટ્રલ ઈલેક્ટ્રિસિટી રેગ્યુલેટરી કમિશને (CERC) કંપનીઓને કાયમી વીજ લાઈન આપવા માટે જનરલ નેટવર્ક એક્સેસ (GNA) ના નિયમો લાગુ કર્યા છે.
  • રાજ્ય અંદર અને રાજ્યો વચ્ચે વીજળી પહોંચાડવા માટે સરકારે ગ્રીન એનર્જી કોરિડોર ફેઝ-1 અને ફેઝ-2 યોજનાઓ શરૂ કરી છે.
  • નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટે વીજ લાઈનો બાંધવાનો લક્ષ્યાંક વધારીને 25,146 સર્કિટ કિલોમીટર કરવામાં આવ્યો છે.
  • પ્લાન્ટ સાવ બંધ ન રહે તે માટે હંગામી ધોરણે વીજળી વેચવા T-GNA ની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી.

આગળનો માર્ગ

  • સોલર પ્લાન્ટ મંજૂર કરતી વખતે જ તેની વીજ લાઈનનું કામ પણ સાથે જ શરૂ થાય તેવું આયોજન કરવું જોઈએ.
  • ભીડભાડવાળા સબ-સ્ટેશનો પર 3 થી 4 GW ની ક્ષમતા ધરાવતી બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ (BESS) મૂકવી જોઈએ, જેથી બપોરે વીજળી સાચવીને સાંજે વાપરી શકાય.
  • રિઝર્વ બેંક અને નાણાકીય સંસ્થાઓએ નુકસાન ભોગવતા ડેવલપર્સને લોનના હપ્તામાં રાહત અને સરળ ધિરાણ આપવું જોઈએ.
  • નવા ટાવર ઊભા કર્યા વગર જૂની લાઈનોની ક્ષમતા વધારવા માટે ડાયનેમિક લાઈન રેટિંગ (DLR) અને આધુનિક વાયરનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
  • ગ્રીડના કારણે વીજ ઉત્પાદન અટકાવવું પડે ત્યારે કંપનીઓને યોગ્ય વળતર મળે તેવા ચોક્કસ નિયમો બનાવવા જોઈએ.

નિષ્કર્ષ

  • વીજ લાઈન બનાવવામાં થતો વિલંબ ભારતના સ્વચ્છ ઊર્જાના લક્ષ્યો અને નાણાકીય સ્થિરતા સામે મોટો પ્રશ્ન ઊભો કરે છે.
  • વર્ષ 2030 ના પર્યાવરણીય લક્ષ્યાંકો પ્રાપ્ત કરવા માટે સમયસર ગ્રીડ વિસ્તાર, બેટરી સ્ટોરેજ અને રોકાણકારોને મદદ કરવી ખૂબ જરૂરી છે.