ભારતના અક્ષય ઊર્જા ક્ષેત્રમાં ટ્રાન્સમિશન લાઈનોની સમસ્યા અને પડકારો
#GS-3 #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધાઓ (ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર) #ઊર્જા #અક્ષય ઊર્જા (રિન્યુએબલ એનર્જી) #પર્યાવરણ #હવામાન પરિવર્તન
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- સસ્ટેનેબલ પ્રોજેક્ટ ડેવલપર્સ એસોસિએશન (SPDA) એ નવી અને અક્ષય ઊર્જા મંત્રાલય (MNRE) પાસે નાણાકીય રાહતની માંગણી કરી છે.
- વર્ષ ૨૦૨૬ ના એપ્રિલ થી જૂન મહિના દરમિયાન ટ્રાન્સમિશન લાઈન તૈયાર ન હોવાથી ૮,૧૩૩ GWh જેટલી સોલર વીજળીનો વપરાશ થઈ શક્યો ન હતો.
ટ્રાન્સમિશન અવરોધો એટલે શું?
- જ્યારે સોલર અને વિન્ડ પાવર પ્લાન્ટ ઝડપથી બની જાય પણ વીજળી પહોંચાડવાની મેઈન લાઈનો સમયસર ન બને, ત્યારે વીજ વહનનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે.
- સોલર અને વિન્ડ પ્રોજેક્ટ ૧૨ થી ૧૮ મહિનામાં તૈયાર થઈ જાય છે, જ્યારે મોટી વીજ લાઈનો બનાવવામાં ૩૬ થી ૬૦ મહિના લાગી જાય છે.
- આ મોડાપણાને લીધે કંપનીઓએ ટેમ્પરરી જનરલ નેટવર્ક એક્સેસ (T-GNA) હેઠળ કામ કરવું પડે છે, જેમાં વીજ લાઈનમાં જગ્યા હોય ત્યારે જ વીજળી મોકલી શકાય છે.
મુખ્ય ડેટા અને આંકડા
- ભારતની કુલ અક્ષય ઊર્જા ક્ષમતામાંથી આશરે ૨૧ GW (લગભગ ૯%) હંગામી લાઈનો પર નિર્ભર છે, જેમાં ૧૨ GW ક્ષમતાને બપોરના સમયે વીજળી કાપનો સામનો કરવો પડે છે.
- ગ્રીડની મર્યાદાના કારણે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬માં ૬,૯૦૦ GWh અને ૨૦૨૬-૨૭ના માત્ર પહેલા ત્રણ મહિનામાં ૮,૧૩૩ GWh સ્વચ્છ વીજળી વેડફાઈ ગઈ હતી.
- રાજસ્થાન જેવા સોલર હબમાં બપોરના સમયે વીજ ઉત્પાદન પર ૭૦% થી ૯૫% સુધીનો મોટો કાપ મૂકવો પડે છે.
- છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં સરકારે વીજ લાઈન બનાવવાના લક્ષ્યાંકમાંથી માત્ર ૮૦% કામ પૂરું કર્યું છે, જેના કારણે ૪ માંથી ૧ મુખ્ય પ્રોજેક્ટ મોડો પડ્યો છે.
ટ્રાન્સમિશન અવરોધોના કારણો
- સોલર અને વિન્ડ ફાર્મ ૧.૫ વર્ષમાં બની જાય છે, પણ ટ્રાન્સમિશન લાઈનનું કામકાજ અને સાધનોની ખરીદીમાં ૩ થી ૫ વર્ષ નીકળી જાય છે.
- વીજળીના મોટા ટાવર ઊભા કરવા માટે ખેડૂતો અને જમીન માલિકો પાસેથી જગ્યા મેળવવામાં વિવાદો થાય છે.
- જંગલ અને પર્યાવરણની મંજૂરી મેળવવામાં સમય લાગે છે, જેમ કે રાજસ્થાન અને ગુજરાતમાં ગ્રેટ ઈન્ડિયન બસ્ટર્ડ પક્ષીને બચાવવા માટે લાઈનો અંડરગ્રાઉન્ડ કરવાનો નિયમ છે.
- દુનિયાભરમાં હાઈ-વોલ્ટેજ ડાયરેક્ટ કરંટ (HVDC) ટ્રાન્સફોર્મર અને સર્કિટ બ્રેકર જેવા ખાસ સાધનોની અછત વર્તાઈ રહી છે.
- રાજસ્થાન અને ગુજરાત જેવા ચોક્કસ વિસ્તારોમાં જ સોલર અને વિન્ડ પ્લાન્ટ્સ વધારે પ્રમાણમાં સ્થપાવાથી ત્યાંના સબ-સ્ટેશનો પર ભારે બોજ પડે છે.
પડકારો
- વીજળી બંધ રાખવી પડતાં પ્લાન્ટની આવક અંદાજ કરતાં ૫% થી પણ ઘટી જાય છે, જેનાથી બેંકોની લોન અટકી જવાનો (NPA) ખતરો રહે છે.
- આવકની અનિશ્ચિતતાના કારણે વિદેશી અને ખાનગી રોકાણકારો આ ક્ષેત્રમાં નવું રોકાણ કરતાં અચકાય છે.
- PFC, REC અને IREDA જેવી સરકારી સંસ્થાઓએ આ ક્ષેત્રમાં ₹૫.૦૮ લાખ કરોડ થી વધુનું ધિરાણ આપ્યું હોવાથી બેંકિંગ સિસ્ટમ પર જોખમ વધી ગયું છે.
- લીલી વીજળી વેડફાવાના કારણે ગ્રીડ ચલાવવા માટે કોલસાથી ચાલતા પ્લાન્ટ ચાલુ રાખવા પડે છે, જે પર્યાવરણ માટે નુકસાનકારક છે.
- આ સમસ્યા જો ચાલુ રહેશે તો વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫૦૦ GW અક્ષય ઊર્જા મેળવવાનું ભારતનું લક્ષ્ય પૂરું થવામાં મુશ્કેલી પડશે.
અત્યાર સુધી લેવાયેલા પગલાં
- સેન્ટ્રલ ઈલેક્ટ્રિસિટી રેગ્યુલેટરી કમિશને (CERC) કંપનીઓને કાયમી વીજ લાઈન આપવા માટે જનરલ નેટવર્ક એક્સેસ (GNA) ના નિયમો લાગુ કર્યા છે.
- રાજ્ય અંદર અને રાજ્યો વચ્ચે વીજળી પહોંચાડવા માટે સરકારે ગ્રીન એનર્જી કોરિડોર ફેઝ-૧ અને ફેઝ-૨ યોજનાઓ શરૂ કરી છે.
- નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ માટે વીજ લાઈનો બાંધવાનો લક્ષ્યાંક વધારીને ૨૫,૧૪૬ સર્કિટ કિલોમીટર કરવામાં આવ્યો છે.
- પ્લાન્ટ સાવ બંધ ન રહે તે માટે હંગામી ધોરણે વીજળી વેચવા T-GNA ની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી.
આગળનો માર્ગ
- સોલર પ્લાન્ટ મંજૂર કરતી વખતે જ તેની વીજ લાઈનનું કામ પણ સાથે જ શરૂ થાય તેવું આયોજન કરવું જોઈએ.
- ભીડભાડવાળા સબ-સ્ટેશનો પર ૩ થી ૪ GW ની ક્ષમતા ધરાવતી બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ (BESS) મૂકવી જોઈએ, જેથી બપોરે વીજળી સાચવીને સાંજે વાપરી શકાય.
- રિઝર્વ બેંક અને નાણાકીય સંસ્થાઓએ નુકસાન ભોગવતા ડેવલપર્સને લોનના હપ્તામાં રાહત અને સરળ ધિરાણ આપવું જોઈએ.
- નવા ટાવર ઊભા કર્યા વગર જૂની લાઈનોની ક્ષમતા વધારવા માટે ડાયનેમિક લાઈન રેટિંગ (DLR) અને આધુનિક વાયરનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
- ગ્રીડના કારણે વીજ ઉત્પાદન અટકાવવું પડે ત્યારે કંપનીઓને યોગ્ય વળતર મળે તેવા ચોક્કસ નિયમો બનાવવા જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- વીજ લાઈન બનાવવામાં થતો વિલંબ ભારતના સ્વચ્છ ઊર્જાના લક્ષ્યો અને નાણાકીય સ્થિરતા સામે મોટો પ્રશ્ન ઊભો કરે છે.
- વર્ષ ૨૦૩૦ ના પર્યાવરણીય લક્ષ્યાંકો પ્રાપ્ત કરવા માટે સમયસર ગ્રીડ વિસ્તાર, બેટરી સ્ટોરેજ અને રોકાણકારોને મદદ કરવી ખૂબ જરૂરી છે.