તીસ્તા નદી વ્યવસ્થાપન પ્રોજેક્ટ અને ભારત-બાંગ્લાદેશ જળ વિવાદ
#GS-1 #ભૂગોળ #ભૌતિક ભૂગોળ #કુદરતી સંસાધનો #GS-3 #વર્તમાન ઘટનાઓ #આંતરરાષ્ટ્રીય #રાષ્ટ્રીય #તીસ્તા નદી #ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધો #સિલીગુડી કોરિડોર
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- બાંગ્લાદેશે તીસ્તા રિવર કોમ્પ્રિહેન્સિવ મેનેજમેન્ટ એન્ડ રિસ્ટોરેશન પ્રોજેક્ટ (TRCMRP) નો શક્યતા ચકાસણી અભ્યાસ ઝડપી બનાવવા માટે ચીન સાથે કરાર કર્યા છે.
તીસ્તા નદીની પ્રાથમિક વિગતો
- તીસ્તા એ દક્ષિણ એશિયાની હિમનદીમાંથી નીકળતી અત્યંત ઝડપી પ્રવાહ વાળી આંતરરાષ્ટ્રીય નદી છે.
- આ નદી ભારતના સિક્કિમ અને પશ્ચિમ બંગાળ માટે પાણીનો મુખ્ય આધાર છે, સાથે જ ઉત્તર-પશ્ચિમ બાંગ્લાદેશની ખેતી માટે પણ મહત્વની છે.
ઉદ્ગમ અને પ્રવાહ ક્ષેત્ર
- આ નદી પૂર્વ હિમાલયમાં ઉત્તર સિક્કિમ ખાતે 5,000 મીટર થી વધુ ઊંચાઈએ આવેલા ત્સો લ્હામો તળાવ અને તીસ્તા ખાંગસે ગ્લેશિયરમાંથી નીકળે છે.
- ભારતમાં તે સિક્કિમ ના પહાડો અને પશ્ચિમ બંગાળ ના દાર્જિલિંગ, કાલિમ્પોંગ અને જલપાઈગુડી જિલ્લાઓમાંથી પસાર થાય છે.
- બાંગ્લાદેશમાં આ નદી રંગપુર વિભાગના નિલફામારી અને રંગપુર જિલ્લાઓમાંથી વહે છે.
- છેવટે તે ફુલછરી નામના સ્થળે જમુના નદી ને મળે છે, જે બ્રહ્મપુત્રા નદી તંત્રનો મુખ્ય ભાગ છે.
તીસ્તા નદીની સહાયક નદીઓ
- જમણી તરફથી મળતી સહાયક નદીઓમાં દિક છૂ, કનાકા છૂ, રંગયોંગ છૂ અને રંગીત નદી શામેલ છે.
- ડાબી તરફથી મળતી શાખા નદીઓમાં લાચુંગ છૂ, લાચેન છૂ, ચાકુમ છૂ અને રાણી ખોલા મુખ્ય છે.
મુખ્ય ભૌગોલિક લાક્ષણિકતાઓ
- સિક્કિમમાં આ નદી ઊંડી ખીણોમાંથી પૂરપાટ વહે છે અને પોતાની સાથે પુષ્કળ કાંપ ઘસડી લાવે છે.
- સેવોકે પાસે પહોંચતા જ નદી મેદાનમાં પ્રવેશ કરે છે, તેનો વેગ ઘટે છે અને તરાઈ ક્ષેત્રમાં કાંપ પાથરે છે.
- બાંગ્લાદેશમાં નદી નાના-મોટા અનેક પ્રવાહોમાં વહેંચાઈ જાય છે. તેનાથી જમીન ફળદ્રુપ બને છે પણ ચોમાસામાં પૂર પણ આવે છે.
ભૂ-રાજનૈતિક અને વ્યૂહાત્મક મહત્વ
- તીસ્તા નદીનો વિસ્તાર ભારતની સુરક્ષા માટે અતિ મહત્વના સિલીગુડી કોરિડોર ની નજીક છે, તેથી વિદેશી પ્રોજેક્ટ ભારત માટે ચિંતાનો વિષય છે.
- શિયાળા અને ઉનાળામાં પાણીની વહેંચણી મુદ્દે ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે મતભેદ છે, કારણ કે પશ્ચિમ બંગાળ વધુ પાણી આપવાનો વિરોધ કરે છે.
- બાંગ્લાદેશના આ પ્રોજેક્ટમાં ચીનની હાજરી વધવાથી આ સમગ્ર વિસ્તાર દક્ષિણ એશિયામાં રાજકીય ખેંચતાણનું કેન્દ્ર બની ગયો છે.