ભારતમાં કિશોરાવસ્થાના કુપોષણ અને જીવનશૈલી સંબંધિત રોગો સામે લડવું
#GS-2 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #ગરીબી #આરોગ્ય #ગરીબી અને ભૂખમરા સંબંધિત મુદ્દાઓ #બાળકો સંબંધિત મુદ્દાઓ #સરકારી નીતિઓ અને હસ્તક્ષેપ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- નેશનલ ફેમિલી હેલ્થ સર્વે-6 (NFHS-6) (2023-24) એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે દેશમાં કિશોરોમાં કુપોષણની સમસ્યા વધી રહી છે.
- યુવાનોમાં સ્થૂળતા, હાઈ બ્લડ શુગર અને જીવનશૈલીના રોગો ઝડપથી વધી રહ્યા છે.
- આ સમસ્યાનો સામનો કરવા માટે શાળાકીય સ્તરે પોષણ અને શારીરિક પ્રવૃત્તિઓ પર ધ્યાન આપવું ખૂબ જરૂરી બન્યું છે.
ભારતમાં કિશોરાવસ્થાના કુપોષણની સ્થિતિ શું છે?
- ભારતમાં આજે પણ કુપોષણની સાથે વજન વધવાની અને સ્થૂળતા ની બેવડી સમસ્યા કિશોરોમાં જોવા મળે છે.
- NFHS-6 (2023-24) ના ડેટા મુજબ ૩૦.૭% મહિલાઓ અને ૨૭.૩% પુરુષો માં સ્થૂળતા જોવા મળી છે.
- હાઈ બ્લડ શુગર નું પ્રમાણ વધીને મહિલાઓમાં ૧૭.૮% અને પુરુષોમાં ૨૦.૯% થયું છે, જે નબળા ચયાપચય સ્વાસ્થ્ય તરફ ઇશારો કરે છે.
- હવે આ સમસ્યા ફક્ત શહેરો પૂરતી સીમિત નથી રહી પરંતુ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પણ બેઠાડુ જીવન અને જંક ફૂડને કારણે મેટાબોલિક જોખમો વધી રહ્યા છે.
- ઘણા કિશોરો દેખાવમાં પાતળા હોય છે પરંતુ તેમના શરીરમાં અંદર ચરબી જામેલી હોય છે જેને થિન-ફેટ ફિનોટાઇપ કહે છે.
- આ સ્થિતિને કારણે નાની વયે જ ટાઇપ-૨ ડાયાબિટીસ, હાઇપરટેન્શન અને હૃદયરોગ થવાનું જોખમ વધી જાય છે.
- કોમ્પ્રિહેન્સિવ નેશનલ ન્યુટ્રિશન સર્વે (CNNS) (2019) મુજબ ૨૭.૪% કિશોરો અવિકસિત (સ્ટંટેડ) છે.
- પાંચ વર્ષથી નાની ઉંમરના ૩૫% જેટલા અવિકસિત બાળકોમાં પહેલેથી જ ટ્રિગ્લિસરાઈડ્સનું પ્રમાણ વધુ હોય છે, જે ભવિષ્યમાં ડાયાબિટીસનું જોખમ વધારે છે.
- કિશોરો મુખ્યત્વે અનાજ આધારિત ખોરાક ખાય છે જ્યારે તેમના આહારમાં પ્રોટીન, ફળો, શાકભાજી અને દૂધનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું હોય છે.
- બજારમાં મળતી હાઇ ફેટ, શુગર અને સોલ્ટવાળી વસ્તુઓ તથા અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ (UPFs) નું સેવન દર વર્ષે ૧૩.૭% થી વધુ ઝડપે વધી રહ્યું છે.
- આ તમામ આદતો ડાયેટરી ગાઇડલાઇન્સ ફોર ઇન્ડિયન્સ ૨૦૨૪ ના નિયમોથી ઘણી દૂર છે.
- એક ૨૦૨૫ના લેન્સેટ અભ્યાસ મુજબ વર્ષ ૨૦૫૦ સુધીમાં ભારતમાં ૨૧.૮ કરોડ પુરુષો અને ૨૩.૧ કરોડ મહિલાઓ વધુ વજન ધરાવતા હશે.
- આમાં સૌથી મોટો વધારો ૧૫ થી ૨૪ વર્ષ ની વય જૂથમાં જોવા મળશે.
- શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ એ ગ્રામીણ અને શહેરી બંને પ્રકારના કિશોરો માટે એક મોટો જાહેર સ્વાસ્થ્ય પ્રશ્ન બની ગયો છે.
- વધુ પડતો સ્ક્રીન ટાઈમ અને બેઠાડુ જીવન ખરાબ ખાણીપીણીની આદતો સાથે જોડાયેલા છે, જેનાથી સ્થૂળતા અને હૃદયના રોગો નું જોખમ વધે છે.
શાળાઓ ભારતમાં કિશોરોનું કુપોષણ કેવી રીતે દૂર કરી શકે છે?
- શાળાઓએ વિદ્યાર્થીઓને ફૂડ લેબલ વાંચવા, યોગ્ય માત્રા સમજવા અને નુકસાનકારક જંક ફૂડની જાહેરાતો ઓળખવા જેવી વ્યવહારુ બાબતો શીખવવી જોઈએ.
- ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ મેડિકલ રિસર્ચ-નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ન્યુટ્રિશન (ICMR-NIN) દ્વારા ચાલતું *લેટ્સ ફિક્સ અવર ફૂડ (LFOF) અભિયાન શાળાઓમાં પોષણયુક્ત માહોલ ઊભો કરે છે.
- વર્ષ ૨૦૨૫માં સીબીએસઇ (CBSE) દ્વારા ૨૪,૦૦૦ થી વધુ શાળાઓમાં 'શુગર બોર્ડ' લગાવવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે જેથી પેકેજ્ડ ખોરાકમાં છુપાયેલી ખાંડ વિશે બાળકો જાણી શકે.
- શાળાઓ NCERT-UNESCO ની 'લેટ્સ મુવ ફોરવર્ડ' કૉમિક પુસ્તક જેવાં સાધનોનો ઉપયોગ કરીને પોષણ અંગે જાગૃતિ ફેલાવી શકે છે.
- શિક્ષણ સંસ્થાઓએ FSSAI ની ઈટ રાઈટ સ્કૂલ પહેલ અપનાવીને કેમ્પસમાં પૌષ્ટિક ખોરાક ઉપલબ્ધ કરાવવો જોઈએ.
- શાળાઓએ FSSAI ના ૨૦૨૦ના નિયમો સખત રીતે લાગુ કરવા જોઈએ, જે શાળાઓની ૫૦ મીટરની ત્રિજ્યામાં હાઇ ફેટ, સોલ્ટ અને શુગરવાળા ખોરાકના વેચાણ પર રોક લગાવે છે.
- પીએમ પોષણ (PM POSHAN) જેવી યોજનાઓએ પ્રોટીનયુક્ત અને બાજરી આધારિત સંતુલિત આહારને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.
- શાળાઓએ પોષણ શિક્ષણને સામાન્ય જીવવિજ્ઞાન પૂરતું મર્યાદિત રાખવાને બદલે રોજિંદા જીવનના કૌશલ્ય તરીકે ભણાવવું જોઈએ.
- શાળાઓએ વૈકલ્પિક પ્રવૃત્તિઓને બદલે નિયમિત શારીરિક શિક્ષણ અને રમતોને દૈનિક અભ્યાસક્રમનો મુખ્ય ભાગ બનાવવો જોઈએ.
- શાળાઓએ રાષ્ટ્રીય બાલ સ્વાસ્થ્ય કાર્યક્રમ (RBSK) સાથે જોડાઈને સમયાંતરે આરોગ્ય તપાસણી શિબિરો યોજવી જોઈએ.
- કેમ્પસમાં સમયાંતરે કિશોર આરોગ્ય અને સુખાકારી દિવસ (AHD) ની ઉજવણી કરવાથી મેટાબોલિક જોખમો, બોડી માસ ઇન્ડેક્સ (BMI) માં થતા ફેરફારો અને એનિમિયા વહેલા પકડી શકાય છે.
- માતા-પિતા સાથે નિયમિત બેઠકો કરવી જરૂરી છે કારણ કે બાળકો ઘરમાં જે આવે તે જ ખાય છે.
- સરકારે પણ શાળાઓના આ પ્રયાસોને સમર્થન આપવા માટે શુગરયુક્ત પીણાં પર વધુ ટેક્સ લગાવવો જોઈએ અને બાળકોને લક્ષ્ય બનાવતી જાહેરાતો પર નિયંત્રણ લાવવું જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- એક સ્વસ્થ ભારતનું સ્વપ્ન સાકાર કરવા માટે શાળાઓને માત્ર ભણતરના કેન્દ્રોમાંથી નિવારક આરોગ્ય સંભાળના કેન્દ્રોમાં બદલવી પડશે.
- બ્લેકબોર્ડની સાથે સાથે શુગર બોર્ડ, હેલ્ધી કેન્ટીન અને ફરજિયાત રમતો ઉમેરવાથી કિશોરાવસ્થાના કુપોષણને અટકાવી શકાશે.
- આવા પગલાંથી ભારતની યુવા વસ્તી દેશ માટે બોજ બનવાને બદલે રાષ્ટ્રીય સંપત્તિ બની રહેશે.