સુપ્રીમ કોર્ટે લિવ-ઇન રિલેશનશિપમાં રહેતી મહિલાઓને પણ ઘરગથ્થુ ક્રૂરતા સામે કાયદાકીય રક્ષણ આપ્યું
#GS-2 #ભારતીય રાજ્યવ્યવસ્થા અને બંધારણ #ન્યાયતંત્ર #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #મહિલાઓ #વંચિત વર્ગો #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- સુપ્રીમ કોર્ટે ડૉ. લોકેશ બી.એચ. વિરુદ્ધ કર્ણાટક રાજ્ય (2026) કેસમાં મહત્વનો ચુકાદો આપ્યો છે. અદાલતે કહ્યું કે IPC ની કલમ 498A ના લાભો લિવ-ઇન રિલેશનશિપમાં રહેતી મહિલાઓને પણ મળશે.
- આ કલમ હવે ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ની કલમ 85 તરીકે ઓળખાય છે. જો જોડી વચ્ચે લગ્ન કરવાનો ઈરાદો હોય અને સંબંધ લગ્ન જેવો જ હોય, તો મહિલાને આ કાયદા હેઠળ રક્ષણ મળશે.
મુખ્ય અવલોકનો અને બંધારણીય રક્ષણ
- અદાલતે IPC ની કલમ 498A નો હેતુ આધારિત અર્થઘટન કર્યો છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઘરગથ્થુ ક્રૂરતા અટકાવવાનો છે, પછી ભલે ઔપચારિક લગ્ન થયા હોય કે નહિ.
- પહેલા આ કાયદો ફક્ત કાયદેસર પરણેલી મહિલાઓને જ રક્ષણ આપતો હતો. પાછળથી અદાલતોએ છેતરપિંડીથી થયેલા લગ્નોમાં પણ આ રક્ષણ લંબાવ્યું હતું.
- પરણેલી મહિલાઓની જેમ લિવ-ઇનમાં રહેતી મહિલાઓને આ રક્ષણ ન આપવું એ અનુચ્છેદ 14 હેઠળ મળેલા સમાનતાના અધિકારનું ઉલ્લંઘન છે.
- અદાલતે ઘરગથ્થુ હિંસા સામે મહિલાઓનું રક્ષણ અધિનિયમ, 2005 માંથી 'લગ્ન જેવા સંબંધો' નો વિચાર સ્વીકાર્યો છે.
- આવા સંબંધોમાં સાથે નાણાકીય જવાબદારી, એક જ ઘરમાં રહેવું, સંબંધમાં સ્થિરતા અને સમાજમાં પતિ-પત્ની તરીકેની ઓળખ હોવી જરૂરી છે.
પુરાવાનો બોજ અને કાયદાકીય તફાવત
- લિવ-ઇન સંબંધમાં રહેતી મહિલાએ પોતે સાબિત કરવું પડશે કે બંને વચ્ચે લગ્ન કરવાનો ઈરાદો હતો.
- ફોજદારી કાયદામાં જેલની સજાની જોગવાઈ હોવાથી અદાલત આ ઈરાદો સાબિત કરવા માટે કડક પુરાવા માંગશે.
- ઘરગથ્થુ હિંસા સામે રક્ષણ આપતો કાયદો, 2005 મુખ્યત્વે ભરણપોષણ અને રક્ષણ આપવા જેવા દીવાની (સિવિલ) ઉપાયો આપે છે.
- તેની સરખામણીમાં IPC ની કલમ 498A અને BNS ની કલમ 85 ગુનેગારને સજા આપીને ગુનો થતો અટકાવવાનું કામ કરે છે.
ધરપકડ સામે રક્ષણાત્મક પગલાં
- આ કાયદાના દુરુપયોગને રોકવા માટે અદાલતે અર્ણેશ કુમાર વિરુદ્ધ બિહાર રાજ્ય (2014) ના ચુકાદાનું ચુસ્તપણે પાલન કરવા આદેશ આપ્યો છે.
- પોલીસ પ્રાથમિક તપાસ કર્યા વગર લિવ-ઇન પાર્ટનર કે તેના સગા-સંબંધીઓની સીધી ધરપકડ કરી શકશે નહીં.