સુપ્રીમ કોર્ટે ચાલવાના અધિકારને મૂળભૂત અધિકાર જાહેર કર્યો
#GS-2 #ભારતીય રાજવ્યવસ્થા અને બંધારણ #મૂળભૂત અધિકારો #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #સારી શાસન વ્યવસ્થા #વર્તમાન પ્રવાહો #રાષ્ટ્રીય #રેપિડ ફાયર કરન્ટ અફેર્સ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે *Maniyar Iliyaz @ Shaik Riyaz v. P. Ayyappan & Ors. (2026)* ના કેસમાં એક ખૂબ જ મહત્વનો અને ઐતિહાસિક ચૂકાદો આપ્યો છે.
- કોર્ટે સ્પષ્ટપણે જાહેર કર્યું છે કે સુરક્ષિત અને નક્કી કરેલા ફૂટપાથ પર ચાલવાનો અધિકાર એ મૂળભૂત અધિકાર છે.
પાદાચારીઓની સુરક્ષાની ચિંતા
- સરકારી આંકડાઓ દર્શાવે છે કે રસ્તા પર ચાલતા લોકો સામે જોખમ ખૂબ જ ઝડપથી વધી રહ્યું છે.
- વર્ષ 2015 થી 2024 વચ્ચે રસ્તા પર ચાલતા લોકોના મૃત્યુમાં અંદાજે 163% નો મોટો વધારો થયો છે.
- કુલ રોડ અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામનારાઓમાં ચાલતા લોકોનો હિસ્સો 9.5% થી વધીને 20.61% એટલે કે બમણાથી પણ વધુ થઈ ગયો છે.
બંધારણીય આધાર
- ચાલવાનો આ અધિકાર ભારતના બંધારણની કલમ 19(1)(d) હેઠળ મળેલા મુક્તપણે ફરવાના અધિકારનો જ એક ભાગ છે.
- તે કલમ 19(1)(a), 19(1)(b), અને 19(1)(c) હેઠળ મળેલા વાણી સ્વાતંત્ર્ય, સભા ભરવાના અને સંગઠન બનાવવાના અધિકારો સાથે પણ જોડાયેલો છે.
- આ તમામ અધિકારોને બંધારણની કલમ 21 હેઠળના જીવંત રહેવાના અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના અધિકાર સાથે જોડીને જોવામાં આવે છે.
અગ્રતા અને કાનૂની ફરજો
- કોર્ટે એવો ચૂકાદો આપ્યો છે કે મોટર વાહનોની સરખામણીમાં ચાલતા લોકોને પહેલો હક અને અગ્રતા મળવી જોઈએ.
- આઝાદી પર થોડા વાજબી પ્રતિબંધો હોઈ શકે છે, પરંતુ જાહેર જગ્યાઓ પર માત્ર ગાડીઓ ચલાવનારાઓનો જ કબજો ન હોઈ શકે.
- રસ્તા બનવાથી શહેરી વિકાસ સત્તામંડળો, મહાનગરપાલિકાઓ, નગરપાલિકાઓ અને પંચાયતો જેવા સરકારી એકમોની કાનૂની જવાબદારી બને છે કે તેઓ સુરક્ષિત ફૂટપાથ બનાવે અને જાળવે.
કાનૂની ઉપાયો અને ટીકા
- જો સરકારી સંસ્થાઓ સુરક્ષિત ફૂટપાથ ન આપે, તો નાગરિકો હવે સીધા જ બંધારણીય અને કાનૂની ઉપાયો માંગી શકે છે.
- આ નવો રસ્તો મોટર વ્હીકલ એક્ટ, 1988 હેઠળ મળતા વળતરના નિયમોથી બિલકુલ અલગ અને સ્વતંત્ર છે.
- સુપ્રીમ કોર્ટે મોટર વ્હીકલ એક્ટ, 1988 ની ટીકા કરતા કહ્યું કે આ કાયદો વાહનોને મુખ્ય કેન્દ્ર માને છે અને ચાલતા માનવીના હિતોને સાવ નજરઅંદાજ કરે છે.
આગળનો માર્ગ
- કોર્ટે આધુનિક વહીવટી પદ્ધતિ અપનાવવાની અને ખાસ કાયદાઓ બનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે.
- તેણે પેડેસ્ટ્રિયન એટલે કે ચાલતા લોકોના આયોજન માટે એક સ્વતંત્ર અને પૂર્ણ-સમયની નિયમનકારી સંસ્થા બનાવવાનું સૂચન કર્યું છે.
- કોર્ટે પોતાની રજિસ્ટ્રીને આ ચૂકાદો ભારતના વિધિ આયોગ (Law Commission of India) તેમજ ગૃહ અને શહેરી બાબતો, ગ્રામીણ વિકાસ અને માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રાલય ને મોકલવા આદેશ કર્યો છે જેથી જરૂરી કાનૂની માળખું ઊભું કરી શકાય.