દરિયાઈ ઊર્જા શોધ માટે સમુદ્ર મંથન યોજના
#GS-3 #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધાઓ #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #ઊર્જા #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #સમુદ્ર મંથન યોજના
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે તાજેતરમાં સમુદ્ર મંથન યોજના એટલે કે રાષ્ટ્રીય ઓફશોર એક્સપ્લોરેશન સ્કીમ ને મંજૂરી આપી છે.
- આ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ 2025 ના સ્વતંત્રતા દિવસે વડાપ્રધાને વ્યક્ત કરેલા ભારતના દરિયાઈ ઊર્જા ભંડારના ઉપયોગના સ્વપ્નને સાકાર કરવાનો છે.
યોજના વિશે
- આ પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલય દ્વારા સંચાલિત એક કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના છે.
- સરકારે નાણાકીય વર્ષ 2030-31 સુધી આ યોજના માટે ₹84,084 કરોડ નું બજેટ મંજૂર કર્યું છે.
- આ યોજનામાં ઊંડા દરિયાઈ, અતિ-ઊંડા દરિયાઈ અને સીમાંત ક્ષેત્રોમાં હાઇડ્રોકાર્બન શોધવા પર ખાસ ધ્યાન આપવામાં આવશે.
યોજનાની જરૂરિયાત
- દરિયામાં તેલ અને ગેસ શોધવાનું કામ ખૂબ જોખમી, વધુ મૂડી માંગતું અને ટેકનોલોજીથી ભરેલું છે, જેમાં 5 થી 10 વર્ષ જેટલો સમય લાગે છે.
- ઊંડા દરિયામાં ફક્ત એક જ સંશોધન કૂવો ખોદવાનો ખર્ચ $125 મિલિયનથી $150 મિલિયન જેટલો થઈ જાય છે.
- હાલના ભારતના તેલ અને ગેસ ક્ષેત્રોમાંથી ઉત્પાદન દર વર્ષે 6% થી 7% જેટલું કુદરતી રીતે ઘટી રહ્યું છે.
મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો
- આ યોજનાનો હેતુ દરિયાઈ શોધમાં રહેલું નાણાકીય જોખમ ઘટાડીને ખાનગી રોકાણકારોને આકર્ષવાનો છે.
- તેનો લક્ષ્ય દેશમાં તેલ અને ગેસનું ઉત્પાદન વધારવું, આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવી અને ઊર્જા સુરક્ષા મજબૂત કરવાનો છે.
- આ યોજના વિકસિત ભારત, મેક ઇન ઇન્ડિયા અને આત્મનિર્ભર ભારત જેવા રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યોને વેગ આપશે.
મુખ્ય વિશેષતાઓ અને માળખાકીય સુવિધાઓ
- આ યોજના દરિયાઈ વિસ્તારોમાં સિસ્મિક ડેટા એકત્ર કરવા, પ્રોસેસ કરવા અને તેના વિશ્લેષણ માટે નાણાં પૂરા પાડે છે.
- તે ઊંડા અને અતિ-ઊંડા દરિયાઈ વિસ્તારોમાં વૈજ્ઞાનિક અને સંશોધન ડ્રિલિંગનું કામ ઝડપી બનાવશે.
- તેમાં સંયુક્ત ઉત્પાદન સુવિધાઓ, ઓઇલ એન્ડ ગેસ મેન્યુફેક્ચરિંગ એન્ડ સર્વિસીસ ઝોન અને ડિજિટલ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ ઊભી કરવામાં આવશે.
- તે ક્ષમતા નિર્માણ, આધુનિક ટેકનોલોજી અપનાવવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ પર પણ ભાર મૂકે છે.
નાણાકીય ફાળવણી
- કુલ બજેટમાંથી 60 ઊંડા દરિયાઈ કૂવા ખોદવા માટે ₹43,200 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે.
- સિસ્મિક ડેટા મેળવવા અને પ્રોસેસ કરવા માટે સરકારે ₹28,534 કરોડ ફાળવ્યા છે.
- દરિયાઈ માળખાકીય હબ માટે ₹10,000 કરોડ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ એન્ડ સર્વિસીસ ઝોન માટે ₹2,000 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે.
અમલીકરણ અને જોખમ વહેંચણી
- કૂવો ખોદવાના ખર્ચ માટે સરકાર 50% સુધીની મદદ કરશે, જેની મહત્તમ મર્યાદા પ્રતિ કૂવા ₹675 કરોડ રહેશે.
- આ સબસિડી જોખમ ઘટાડશે અને કૃષ્ણા-ગોદાવરી, કાબેરી, મહાનદી અને અંદમાન ક્ષેત્રોમાં રોકાણને પ્રોત્સાહન આપશે.
વર્તમાન પ્રગતિ
- ONGC સાત વર્ષમાં 150 ઊંડા કૂવા ખોદીને 5,600 MMTOE જેટલા સંભવિત હાઇડ્રોકાર્બન સંસાધનોની ચકાસણી કરશે.
- ઓઇલ ઇન્ડિયા અંદમાન ક્ષેત્રમાં સંશોધન કરી રહી છે અને તેણે વિજયપુરમ-2 અને વિજયપુરમ-3 માં કુદરતી ગેસની શોધ કરી છે.
ઉત્પાદન અને અનામત લક્ષ્યાંકો
- જો સંશોધન સફળ થશે તો ભારતની પેટ્રોલીયમ અનામતમાં 600 MMTOE થી વધુનો ઉમેરો થશે.
- વાર્ષિક સ્થાનિક તેલ અને ગેસનું ઉત્પાદન 62 MMTOE થી વધારીને 80 MMTOE કરવાનો લક્ષ્યાંક છે.
- ભારતનો કુલ હાઇડ્રોકાર્બન સંસાધન આધાર 1.6 અબજ થી વધીને 2.2 અબજ ટન ઓઇલ ઇક્વિવેલેન્ટ થઈ જશે.
મહત્વ
- આ યોજનાથી ભારત દર વર્ષે ક્રૂડ ઓઇલની આયાતમાં લગભગ ₹1 લાખ કરોડ ની બચત કરી શકશે.
- તેનાથી મોટા પાયે રોજગારી ઊભી થશે, દેશી ઉત્પાદન વધશે અને દરિયાઈ ઊર્જા ક્ષેત્રે વૈશ્વિક સ્તરની ટેકનોલોજી તૈયાર થશે.