આરોપીનો FIR મેળવવાનો કાનૂની અધિકાર
#GS-2 #ભારતીય રાજ્યવ્યવસ્થા અને બંધારણ #ન્યાયતંત્ર #બંધારણ #વર્તમાન પ્રવાહો #રાષ્ટ્રીય #ચુકાદાઓ અને કેસો
મુખ્ય મુદ્દા
- સુપ્રીમ કોર્ટે Youth Bar Association of India (2016) કેસમાં આદેશ આપ્યો હતો કે પોલીસે FIR નોંધાયાના 24 કલાક માં તેને વેબસાઇટ પર અપલોડ કરવી પડશે.
- નવા કાયદા Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023 (BNSS) ની કલમ 173(2) માં આરોપીને તરત જ FIR ની નકલ આપવાની કોઈ સ્પષ્ટ જોગવાઈ નથી.
- POCSO Act જેવા સંવેદનશીલ કેસોમાં પણ, મેજિસ્ટ્રેટે આરોપીની અરજીના 3 દિવસ ની અંદર FIR ની નકલ આપવી અનિવાર્ય છે.
- સમયસર FIR ન મળવાને કારણે આરોપી anticipatory bail (અગાઉથી જામીન) માટે અરજી કરી શકતો નથી, જે તેના ન્યાયી સુનાવણીના મૂળભૂત અધિકાર પર સીધો પ્રહાર છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- સુપ્રીમ કોર્ટે તાજેતરમાં Youth Bar Association of India v. Union of India (2016) કેસના નિયમો ફરીથી યાદ કરાવ્યા છે.
- આ ચુકાદો દર્શાવે છે કે આપણા ગુનાહિત કાયદાઓ અને આરોપીને મળતા કાનૂની રક્ષણ વચ્ચે મોટો તફાવત છે.
- આરોપી વ્યક્તિને ન્યાયી ટ્રાયલ મળે તે માટે સમયસર First Information Report (FIR) મેળવવી ખૂબ જરૂરી છે. જો આ ન મળે, તો આરોપી પોતાનો બચાવ યોગ્ય રીતે કરી શકતો નથી.
BNSS માં કાયદાકીય ખામીઓ
- નવા કાયદા Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023 (BNSS) માં એક મોટી ખામી છે. તેમાં પોલીસ માટે એવો કોઈ સ્પષ્ટ નિયમ નથી કે ગુનો નોંધાયા પછી તરત જ આરોપીને FIR ની નકલ આપવી.
- ખાસ કરીને, BNSS ની કલમ 173(2) માં આરોપીને FIR આપવાની કોઈ વાત નથી. આ કલમ ફક્ત પીડિત અથવા ગુનાની માહિતી આપનાર વ્યક્તિને જ નકલ આપવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
- આ ઉપરાંત, BNSS ની કલમ 230 મુજબ મેજિસ્ટ્રેટે આરોપીને FIR અને અન્ય દસ્તાવેજો આપવાના હોય છે. પરંતુ આ પ્રક્રિયા કોર્ટ કેસની નોંધ લે તે પછી જ થાય છે, જે ઘણીવાર મોડી ગણાય છે.
યુથ બાર એસોસિએશન કેસ ૨૦૧૬ ના નિયમો
- Youth Bar Association Case, 2016 માં સુપ્રીમ કોર્ટે આદેશ આપ્યો હતો કે પોલીસે FIR નોંધાયાના 24 કલાક ની અંદર તેને વેબસાઇટ પર અપલોડ કરવી પડશે. જો ઇન્ટરનેટ કે ભૌગોલિક સમસ્યા હોય, તો આ સમય મર્યાદા 48 થી 72 કલાક સુધી વધારી શકાય છે.
- આરોપી અથવા તેમના વકીલ પોલીસ પાસેથી પ્રમાણિત નકલ માંગી શકે છે, જે પોલીસે 24 કલાક માં આપવી પડશે. અથવા તેઓ સ્થાનિક મેજિસ્ટ્રેટ પાસેથી બે કામકાજના દિવસો માં તે મેળવી શકે છે.
- પીડિતોની ગુપ્તતા જાળવવા માટે કોર્ટે સંવેદનશીલ ગુનાઓમાં મુક્તિ આપી છે. જાતીય સતામણી, POCSO Act અથવા આતંકવાદ સંબંધિત FIR ઓનલાઇન મૂકવી ફરજિયાત નથી.
- આવી FIR ને ઓનલાઇન ન મૂકવા માટે ઓછામાં ઓછા Deputy Superintendent of Police (DSP) કક્ષાના અધિકારીએ લેખિતમાં કારણો આપવા પડે છે. તેમ છતાં, મેજિસ્ટ્રેટે આરોપીની અરજીના ત્રણ દિવસ ની અંદર તેને નકલ આપવી જ પડે છે.
વ્યવસ્થાગત ખામીઓ અને માનવ અધિકારો પર અસર
- સરકારે લોકો માટે FIR ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે CCTNS ડેટાબેઝ બનાવ્યો છે. આમ છતાં, ઘણી પોલીસ ચોકીઓ સમયસર દસ્તાવેજો અપલોડ કરતી નથી, જે સુપ્રીમ કોર્ટના નિયમોનું ઉલ્લંઘન છે.
- જ્યારે પોલીસ સમયસર FIR આપવાનો ઇનકાર કરે છે, ત્યારે તે આરોપીના કાનૂની અધિકારોને નુકસાન પહોંચાડે છે. ઉદાહરણ તરીકે, આરોપી anticipatory bail (અગાઉથી જામીન) માટે અરજી કરી શકતો નથી અથવા કેસ રદ કરવાની માંગ કરી શકતો નથી.
- આ વિલંબથી મૂળભૂત અધિકારોનું હનન થાય છે. તે right to a fair trial (ન્યાયી સુનાવણીનો અધિકાર) અને કુદરતી ન્યાયના મૂળ સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ છે.