ભારતના વિદેશી નાણાકીય સંતુલનમાં રેમિટન્સનું મહત્વ
#જીએસ-૨ #જીએસ-૩ #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધાઓ #વર્તમાન પ્રવાહો #રાષ્ટ્રીય #આંતરરાષ્ટ્રીય #બેન્કિંગ #વિકાસ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- અર્થશાસ્ત્રીઓ જણાવે છે કે ભારતના વિદેશી નાણાકીય સંતુલન માટે વિદેશથી આવતા નાણાં (રેમિટન્સ) ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
- વૈશ્વિક આર્થિક અનિશ્ચિતતાઓ વચ્ચે, વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણ (FPI) ની અસ્થિરતા છતાં, રેમિટન્સ ભારતીય અર્થતંત્ર માટે મોટો આધાર બન્યું છે.
રેમિટન્સ કેવી રીતે સંતુલન જાળવે છે?
- પેમેન્ટ્સનું સંતુલન ચાલુ ખાતું અને મૂડી ખાતું એમ બે ભાગમાં વહેંચાયેલું છે.
- રેમિટન્સને ચાલુ ખાતાની અંદર ચોખ્ખી માધ્યમિક આવક હેઠળ ગણવામાં આવે છે.
- ભારતમાં આયાત વધારે હોવાથી વ્યાપાર ખાધ રહે છે, જે 2024-25માં વધીને 284 અબજ યુએસ ડોલર થઈ ગઈ છે.
- વર્ષ 2024-25 માં એકલા રેમિટ્સે આ વિશાળ વ્યાપાર ખાધના 47.5% હિસ્સાને આવરી લીધો હતો.
- આ નાણાં કોઈ દેવા વગરની વધારાની રકમ તરીકે કામ કરે છે, જે દેશની જીડીપીના 2.5% ની મર્યાદામાં ખાધ જાળવવામાં મદદ કરે છે.
- વર્ષ 2013 પછી રેમિટન્સ દ્વારા ભારતની વ્યાપાર ખાધ કરતાં પણ વધુ રકમ આવતી રહી છે.
- FPI ની જેમ આ નાણાં અચાનક પાછા જતા નથી, તેથી તે વિદેશી ચલણનો સ્થિર અને સતત પ્રવાહ પૂરો પાડે છે.
- જ્યારે પરિવારો વિદેશી ચલણને ઘરના ઉપયોગ માટે ભારતીય રૂપિયામાં બદલે છે, ત્યારે રૂપિયાની સતત માંગ રહે છે.
- આ માંગ વિદેશી રોકાણકારો દ્વારા શેર વેચવાથી રૂપિયામાં થતા મોટા ઘટાડા સામે રક્ષણ આપે છે.
ભારતીય અર્થતંત્ર માટે મહત્વ
- વિદેશી ધિરાણ કે ప్రత్యક્ષ રોકાણની જેમ રેમિટન્સમાં ભવિષ્યમાં નાણાં ચૂકવવાની કે નફો બહાર મોકલવાની જવાબદારી હોતી નથી.
- તેનાથી ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) પર વિદેશી બજારમાં હસ્તક્ષેપ કરવાનું દબાણ ઘટે છે અને વિદેશી ભંડોળ જમા રહે છે.
- આ નાણાં સીધા જ ઘર વપરાશને વધારે છે, પરિવારના સ્વાસ્થ્ય અને શિક્ષણને સુધારે છે અને કેરળ, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક અને તમિલનાડુ જેવા રાજ્યોમાં વિકાસ લાવે છે.
રેમિટન્સ એટલે શું?
- વિદેશમાં કામ કરતા કામદારો અને અનિવાસી ભારતીયો દ્વારા પોતાના પરિવારને મદદ કરવા મોકલવામાં આવતી રકમને રેમિટન્સ કહે છે.
- આ નાણાં રોકાણના હેતુને બદલે પરિવાર પ્રત્યેની જવાબદારીથી મોકલાય છે, જેથી તે વૈશ્વિક આર્થિક આંચકા સામે સુરક્ષિત રહે છે.
- ભારતમાં વિદેશી ચલણના તમામ વ્યવહારો વિદેશી હૂಂಡિયામણ વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ, 1999 (FEMA) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
- આ કાયદા હેઠળ ઉદાર રેમિટન્સ યોજના (LRS) અંતર્ગત ભારતીય નાગરિકો વ્યક્તિગત જરૂરિયાતો માટે દર વર્ષે 250,000 યુએસ ડોલર સુધીની રકમ મોકલી શકે છે.
- આ યોજના હેઠળ જુગાર, સટ્ટાકીય વેપાર અને આતંકવાદી નાણાકીય સહાય માટે નાણાં મોકલવા પર પ્રતિબંધ છે.
- ભારતમાં રેમિટન્સ NRE, NRO અને FCNR ખાતાઓ દ્વારા મેળવી શકાય છે.
- વર્ષ 2008થી ભારત વિશ્વમાં સૌથી વધુ રેમિટન્સ મેળવતો દેશ છે.
- વર્ષ 2024-25માં રેમિટન્સ વધીને 135 અબજ યુએસ ડોલર પહોંચી ગયું છે.
- વર્ષ 2025ના RBI સર્વે મુજબ વિકસિત દેશોમાંથી આવતા રેમિટન્સનો હિસ્સો 50% કરતા વધી ગયો છે.
- સંયુક્ત આરબ અમીરાત પાછળ રહી ગયું છે અને અમેરિકા સૌથી મોટો સ્ત્રોત બન્યો છે, જેનો હિસ્સો 27.7% થયો છે.
- ખાડી દેશોનો સંયુક્ત હિસ્સો ઘટીને 38% થયો છે અને યુએઈનો હિસ્સો 19.2% થયો છે.
- હવે ખાડી દેશોના કામદારો કરતાં OECD દેશોમાં કામ કરતા કુશળ વ્યાવસાયિકો વધુ નાણાં મોકલે છે.
- પરંતુ વિકસિત દેશો પર વધુ પડતો આધાર વિદેશી વીઝા નીતિઓ સામે જોખમ ઊભું કરે છે.
- પશ્ચિમના દેશોમાં કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI) નો વધતો ઉપયોગ વ્હાઈટ-કોલર નોકરીઓ માટે ખતરો બની શકે છે.
- ખાડી દેશોના પ્રશ્નોને કારણે ત્યાં કામ કરતા કામદારોની નોકરી પર પણ જોખમ રહેલું છે.
- આ આવકમાં ઘટાડો થાય અને વિદેશી રોકાણ ઘટે તો ચાલુ ખાતાની ખાધ વધી શકે છે અને રૂપિયો નબળો પડી શકે છે.