ભારતમાં કેરગિવિંગ ક્ષેત્રની નવી દિશા: નીતિ આયોગનો અહેવાલ
#GS-2 #વહીવટ અને સામાજિક ન્યાય #આરોગ્ય #GS-3 #અર્થતંત્ર #રોજગારી #વર્તમાન પ્રવાહો #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- તાજેતરમાં NITI Aayog દ્વારા Reimagining Care: Strategies for Empowering Caregivers in Viksit Bharat@2047 નામનો એક મહત્વનો અહેવાલ બહાર પાડવામાં આવ્યો છે.
- આ અહેવાલમાં વૃદ્ધો, બીમાર અને દિવ્યાંગ લોકોની સંભાળ રાખનારાઓને મદદ કરવાની તાતી જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
કેરગિવર્સ કોણ છે?
- World Health Organization (WHO) મુજબ, કેરગિવર્સ એટલે કે સંભાળ રાખનારા એવા લોકો છે જેઓ ઉંમર, બીમારી કે દિવ્યાંગતાના કારણે પોતાના રોજિંદા કામ જાતે ન કરી શકતા લોકોને મદદ કરે છે.
- ઔપચારિક કેરગિવર્સ એવા ટ્રેન્ડ વ્યાવસાયિકો છે જેઓ હોસ્પિટલ કે ઘરોમાં પૈસા લઈને સેવા આપે છે, જેમ કે હોમ હેલ્થ આસિસ્ટન્ટ.
- અનૌપચારિક કેરગિવર્સ માં પરિવારના સભ્યો, મિત્રો અથવા સ્થાનિક સ્વયંસેવકોનો સમાવેશ થાય છે જેઓ કોઈપણ વળતર વિના સંભાળ રાખે છે.
ભારતમાં વર્તમાન સ્થિતિ
- વર્ષ 2022 માં ભારતની વૃદ્ધોની વસ્તી 14.9 કરોડ હતી, જે વર્ષ 2050 સુધીમાં વધીને 34.7 કરોડ એટલે કે કુલ વસ્તીના 20.8% થવાની સંભાવના છે.
- ભારતમાં 2.68 કરોડ થી વધુ દિવ્યાંગ લોકો છે, જે RPwD Act, 2016 હેઠળ કુલ વસ્તીના 2.21% જેટલા થાય છે.
- ટાઈમ યુઝ સર્વે દર્શાવે છે કે ભારતીય મહિલાઓ રોજ સરેરાશ 299 મિનિટ અવેતન સંભાળ કાર્યમાં વિતાવે છે, જ્યારે પુરુષો માત્ર 97 મિનિટ જ આપે છે.
- ભારતીય કેર માર્કેટનું કદ વર્ષ 2023 માં 29.62 અબજ ડોલર હતું, જે વર્ષ 2030 સુધીમાં વધીને 72.31 અબજ ડોલર થવાનો અંદાજ છે.
ભારતમાં કેરગિવર્સના પ્રકાર
- પરિવાર આધારિત અનૌપચારિક કેરગિવર્સ માં એવા સંબંધીઓ આવે છે જેઓ ઘરમાં કોઈપણ પગાર વિના સેવા કરે છે, જે આપણી સામાજિક વ્યવસ્થાનો પાયો છે.
- સમુદાય આધારિત અનૌપચારિક કેરગિવર્સ માં સ્થાનિક સ્વયંસેવકો અને સ્વ-સહાય જૂથો સામેલ છે, જેમ કે કેરળનું Neighbourhood Network in Palliative Care અને કુડુમ્બશ્રીનું K4 Care.
- સંસ્થાકીય ઔપચારિક કેરગિવર્સ માં વૃદ્ધાશ્રમો અને હોસ્પિટલોના ખાસ વોર્ડમાં 24 કલાક સેવા આપતા ટ્રેન્ડ સ્ટાફનો સમાવેશ થાય છે.
- ઘર આધારિત અને વિશિષ્ટ પેલિએટિવ કેરગિવર્સ એવા વ્યાવસાયિકો છે જેઓ દર્દીના ઘરે જઈને ડિમેન્શિયા અને ગંભીર બીમારીઓમાં સંભાળ રાખે છે.
વૈશ્વિક સ્તરે શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ
- જાપાને વર્ષ 2000 માં ફરજિયાત Long-Term Care Insurance શરૂ કર્યું હતું અને વિદેશી કેરગિવર્સ લાવવા માટે Specified Skilled Worker Visa ની વ્યવસ્થા કરી છે.
- જર્મની તેના Familienpflegezeitgesetz કાયદા હેઠળ ડ્યુઅલ-ફાઇનાન્સિંગ મોડલ ચલાવે છે, જેમાં પરિવારના કેરગિવરને 24 મહિના સુધીની નોકરી સુરક્ષિત રાખતી રજા મળે છે.
- ચીને આઠ સ્તરનું રાષ્ટ્રીય પ્રમાણપત્ર માળખું બનાવ્યું છે અને ગ્રામીણ લોકો માટે શિક્ષણની મર્યાદા હટાવીને વડીલોની સંભાળ માટે રોબોટ્સના ધોરણો નક્કી કર્યા છે.
પડકારો
- ભારતમાં આરોગ્ય, શ્રમ અને કૌશલ્ય વિકાસ જેવા વિવિધ મંત્રાલયો વચ્ચે સંકલન સાધવા માટે કોઈ એક મુખ્ય સંસ્થા નથી.
- સંભાળ રાખવા માટેના ટ્રેનિંગ કોર્સના કોઈ ચોક્કસ ધોરણો નથી, તેથી વિદેશોમાં આ પ્રમાણપત્રોને સરળતાથી માન્યતા મળતી નથી.
- ઔપચારિક કેરગિવર્સને Unorganised Workers Social Security Act જેવા કાયદા હેઠળ સામાજિક સુરક્ષા મળતી નથી, જેથી તેમનું શોષણ થાય છે.
- ડિમેન્શિયા અને અલ્ઝાઈમર જેવી માનસિક બીમારીઓ ધરાવતા દર્દીઓની સંભાળ રાખવાથી કેરગિવર્સ માનસિક રીતે થાકી જાય છે અને નોકરી છોડી દે છે.
- યુવાનો ગામડાં છોડીને શહેરો તરફ જતા હોવાથી ગામડામાં રહેતા વૃદ્ધો એકલા પડી જાય છે અને તેમને સંભાળ મળતી નથી.
આગળનો માર્ગ
- સરકારે ટ્રેનિંગ અને ધોરણો નક્કી કરવા માટે સામાજિક ન્યાય અને અધિકારીતા મંત્રાલય હેઠળ એક National Caregiver Council ની સ્થાપના કરવી જોઈએ.
- આ ક્ષેત્રને સંલગ્ન આરોગ્ય સેવા તરીકે માન્યતા આપવા અને લઘુત્તમ વેતન તેમજ સામાજિક સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે રાષ્ટ્રીય નીતિ બનાવવી જરૂરી છે.
- બધા જ કેરગિવિંગ કોર્સને National Skills Qualification Framework (NSQF) સાથે જોડવા જોઈએ અને પરિવારના સભ્યોને પણ સર્ટિફિકેટ આપવું જોઈએ.
- વિદેશ મંત્રાલયે વિદેશોમાં ભારતીય કેરગિવર્સ મોકલવા માટે India-Germany Triple Win જેવા દ્વિપક્ષીય કરારો વધારવા જોઈએ.
- નોકરીદાતાઓએ કર્મચારીઓને સંભાળ માટે રજા આપવી જોઈએ અને સમુદાય સ્તરે આ સેવાઓને Ayushman Arogya Mandirs સાથે જોડવી જોઈએ.