પુનઃઉત્પાદક કૃષિ: જમીનનું સ્વાસ્થ્ય અને ખેતીની સહનશક્તિ સુધારવાની પદ્ધતિ
#GS-3 #અર્થતંત્ર #પર્યાવરણ #કૃષિ #શાશ્વત વિકાસ #આબોહવા પરિવર્તન
મુખ્ય મુદ્દા
- પુનઃઉત્પાદક કૃષિ ફક્ત જમીનની હાલની સ્થિતિ નથી જાળવતી, પરંતુ જમીનની ફળદ્રુપતા અને જૈવવિવિધતાને કુદરતી રીતે વધારે છે.
- આ પદ્ધતિમાં રાસાયણિક ખાતરોને બદલે બીજામૃત, જીવામૃત, ઘનજીવામૃત, નીમાસ્ત્ર અને દશપર્ણી જેવા ઘરઆંગણે બનતા જૈવિક ઘટકો વપરાય છે.
- ખેતી સાથે પશુપાલન, બાગાયત અને ટપક સિંચાઈ જોડવાથી ખેડૂતની આવક સુરક્ષિત થાય છે અને પાણીની બચત થાય છે.
- જમીનની ઓછી ખેડ અને સતત આચ્છાદન (મલ્ચિંગ) રાખવાથી જમીનનું ધોવાણ અટકે છે અને આબોહવાના ફેરફારો સામે રક્ષણ મળે છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતમાં પુનઃઉત્પાદક કૃષિ (રિજનરેટિવ એગ્રીકલ્ચર) પર સરકારનું ધ્યાન વધી રહ્યું છે. જમીનની ઘટતી ફળદ્રુપતા, પાણીની અછત અને બદલાતી આબોહવા ખેતીના ભવિષ્ય માટે મોટો ભય બની ગયા છે, તેથી આ પદ્ધતિ મહત્વની બની છે.
પુનઃઉત્પાદક કૃષિ શું છે?
- પુનઃઉત્પાદક કૃષિ ખેતીની એવી પદ્ધતિ છે જે જમીનનું સ્વાસ્થ્ય અને જૈવવિવિધતા સુધારવા પર સૌથી વધુ ભાર મૂકે છે. સામાન્ય ટકઉ ખેતી ફક્ત અત્યારની સ્થિતિ જાળવી રાખવાનો પ્રયાસ કરે છે. તેની સામે આ પદ્ધતિ જમીનને સમય જતાં વધુ સુધારે છે અને નવી તાકાત આપે છે.
- તેનો મુખ્ય હેતુ જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવાનો, ભેજ જાળવવાનો અને જૈવવિવિધતા સુધારવાનો છે. આનાથી હવામાનના ફેરફારો સામે ખેતી ટકી રહે છે અને ખેડૂતોની આવક પણ સચવાય છે.
તે કેવી રીતે કામ કરે છે?
- ખેડૂતો રાસાયણિક ખાતરો અને દવાઓ બંધ કરીને ખેતરમાં જ બનેલા કુદરતી ખાતરો વાપરે છે. જમીનના ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવો વધારવા માટે બીજામૃત, જીવામૃત, ઘનજીવામૃત, નીમાસ્ત્ર અને દશપર્ણી જેવા જૈવિક ઘટકોનો ઉપયોગ થાય છે.
- ખેડૂતો પાકના અવશેષો, લીલો પડવાશ અને આચ્છાદન (મલ્ચિંગ) વડે જમીનને ઢાંકેલી રાખે છે. આનાથી જમીનનું ધોવાણ અટકે છે, ભેજ જળવાય છે અને જમીનમાં સેન્દ્રીય તત્વો વધે છે.
- ખેતીની સાથે પશુપાલન, બાગાયત, વનસંવર્ધન, મત્સ્યપાલન અને મધમાખી પાલનને જોડવામાં આવે છે. આનાથી જો એક પાક નિષ્ફળ જાય તો પણ ખેડૂતને અન્ય પ્રવૃત્તિઓમાંથી આવક મળી રહે છે.
- પાણીનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવા માટે ટપક અને ફુવારા પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવે છે. છોડના મૂળ સુધી સીધું પાણી પહોંચવાથી પાણીનો બગાડ અટકે છે અને જમીનના પોષક તત્વો ધોવાઈ જતા નથી.
મુખ્ય લક્ષણો
- આ પદ્ધતિમાં જમીનની ખેડ શક્ય તેટલી ઓછી કરવામાં આવે છે. જમીનને વધુ ન ખેડવાથી તેનું કુદરતી બંધારણ અને છોડના મૂળિયા સચવાઈ રહે છે.
- આખા વર્ષ દરમિયાન જમીન પર કવર ક્રોપ્સ કે ઘાસનું આચ્છાદન રાખવામાં આવે છે. જમીન ઢાંકેલી રહેવાથી તેનું ધોવાણ અટકે છે અને ભેજ લાંબો સમય ટકે છે.
- ખેતી અને પશુપાલનને એકબીજા સાથે જોડવામાં આવે છે. ઢોરના છાણ અને મૂત્રનો ઉપયોગ જમીનને કુદરતી પોષણ આપવા માટે થાય છે.
- સિન્થેટિક કેમિકલ્સ અને જંતુનાશકોનો વપરાશ બિલકુલ ઘટાડી દેવાય છે. જીવાત નિયંત્રણ માટે વનસ્પતિજન્ય ઉકાળા વાપરવામાં આવે છે જેથી ઉપયોગી જીવજંતુઓ અને મધમાખીઓ સુરક્ષિત રહે.
મહત્વ
- આ પદ્ધતિ ખેતીને આબોહવા પરિવર્તન સામે રક્ષણ આપે છે. જમીનમાં વધુ ભેજ સંગ્રહાવાથી ખેતર દુષ્કાળ, અતિશય ગરમી કે ભારે વરસાદનો સામનો સરળતાથી કરી શકે છે.
- આનાથી ખેડૂતનો ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટે છે. બહારથી મોંઘા ખાતરો, જંતુનાશકો અને પાણી ખરીદવાની જરૂર પડતી નથી, જેથી ખેડૂતની ચોખ્ખી બચત વધે છે.