ભારતની ટ્રિબ્યુનલ વ્યવસ્થામાં સુધારા અને ન્યાયિક સ્વતંત્રતા

ભારતની ટ્રિબ્યુનલ વ્યવસ્થામાં સુધારા અને ન્યાયિક સ્વતંત્રતા

#GS-2 #ભારતીય રાજવ્યવસ્થા અને બંધારણ #ન્યાયતંત્ર #બંધારણ #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #સુશાસન #નિયમનકારી સંસ્થાઓ #ટ્રિબ્યુનલ #ટ્રિબ્યુનલ સુધારા વિધેયક 2026 #રાષ્ટ્રીય ટ્રિબ્યુનલ કમિશન

મુખ્ય મુદ્દા

  • સંસદે સ્વરણ સિંહ સમિતિ ની ભલામણો આધારે 42મા બંધારણીય સુધારા કાયદા, 1976 દ્વારા બંધારણમાં અનુચ્છેદ 323A અને 323B ઉમેર્યા હતા.
  • દેશની 16 મુખ્ય ટ્રિબ્યુનલોમાં 5.36 લાખ થી વધુ કેસો અટકેલા છે, જેમાં DRT માં 2.45 લાખ અને NCLT માં 30,600 કેસો પડતર છે.
  • પ્રસ્તાવિત ટ્રિબ્યુનલ સુધારા વિધેયક, 2026 હેઠળ ભરતી અને વહીવટ માટે કાયમી રાષ્ટ્રીય ટ્રિબ્યુનલ કમિશન (NTC) ની રચના કરવામાં આવશે.
  • એલ. ચંદ્ર કુમાર (1997) કેસના ચુકાદા મુજબ અનુચ્છેદ 50 હેઠળ ટ્રિબ્યુનલના નિર્ણયો પર હાઇકોર્ટની સમીક્ષા અને ન્યાયિક સ્વતંત્રતા જરૂરી છે.

શા માટે ચર્ચામાં છે?

  • સરકારે 1976 માં 42મા બંધારણીય સુધારા કાયદા વડે બંધારણમાં ભાગ XIV-A ઉમેરીને અનુચ્છેદ 323A અને 323B દાખલ કર્યા હતા.
  • આ સુધારો સ્વરણ સિંહ સમિતિ ની ભલામણો આધારે ઝડપી ન્યાય આપવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો.
  • તેનો મુખ્ય હેતુ સામાન્ય સિવિલ કોર્ટ અને હાઇકોર્ટ પરથી ટેકનિકલ કેસોનું ભારણ ઓછું કરવાનો હતો.
  • વર્ષો જતાં ટ્રિબ્યુનલોમાં કેસોનો ભરાવો, ખાલી જગ્યાઓ, સરકારી દખલ અને સુવિધાઓની અછત જેવી મોટી સમસ્યાઓ ઊભી થઈ.
  • હવે સરકારે આ સિસ્ટમ સુધારવા અને રાષ્ટ્રીય ટ્રિબ્યુનલ કમિશન (NTC) બનાવવા માટે ટ્રિબ્યુનલ સુધારા વિધેયક, 2026 પ્રસ્તાવિત કર્યું છે.

ટ્રિબ્યુનલ સુધારાનો મુખ્ય હેતુ

  • ટ્રિબ્યુનલ સુધારાનો મુખ્ય ધ્યેય એક સ્વતંત્ર રાષ્ટ્રીય ટ્રિબ્યુનલ કમિશન (NTC) ઊભું કરવાનો છે.
  • આ નવી વ્યવસ્થાથી ખાલી પડેલી જગ્યાઓ ઝડપથી ભરાશે અને પડતર કેસોનો નિકાલ ઝડપી બનશે.
  • વિષયના નિષ્ણાતોની મદદ લેવાની સાથે ટ્રિબ્યુનલ પર સરકારી પ્રભાવ ન પડે તે ધ્યાન રાખવામાં આવશે.

ટ્રિબ્યુનલ અંગેના મુખ્ય અદાલતી ચુકાદાઓ

  • એલ. ચંદ્ર કુમાર વિ. યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા (1997) કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે અનુચ્છેદ 226, 227 અને 32 હેઠળનો ન્યાયિક સમીક્ષાનો અધિકાર બંધારણનું મૂળભૂત માળખું છે.
  • અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે ટ્રિબ્યુનલના નિર્ણય સામે હાઇકોર્ટની ડિવિઝન બેન્ચમાં પડકારી શકાશે.
  • આ જ ચુકાદામાં પહેલીવાર આખા દેશની ટ્રિબ્યુનલો માટે એક અલગ સ્વતંત્ર સંસ્થા બનાવવાની ભલામણ થઈ હતી.
  • યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા વિ. આર. ગાંધી (2010) કેસમાં અદાલતે કહ્યું કે ટેકનિકલ સભ્યો પાસે ન્યાયિક સભ્યો જેટલી જ ઊંડી જાણકારી હોવી જોઈએ.
  • સરકાર પોતે કેસોમાં પક્ષકાર હોવાથી તે એકતરફી રીતે સભ્યોની સેવા શરતો નક્કી કરી શકે નહીં.
  • મદ્રાસ બાર એસોસિએશન શ્રેણીના કેસો (2014, 2020 અને 2021) માં કોર્ટે ટૂંકી 4 વર્ષ ની મુદત અને 50 વર્ષ ની વય મર્યાદા જેવા નિયમો રદ કર્યા.
  • આ નિર્ણયોમાં અનુચ્છેદ 50 મુજબ સત્તાના પૃથક્કરણ માટે રાષ્ટ્રીય ટ્રિબ્યુનલ કમિશન ની રચના પર ભાર મુકાયો હતો.

વર્તમાન સિસ્ટમના મુખ્ય પડકારો

  • દેશની 16 મુખ્ય ટ્રિબ્યુનલોમાં 5.36 લાખ થી વધુ કેસો નિર્ણયો વિના પડતર છે.
  • ડેટ રિકવરી ટ્રિબ્યુનલમાં 2.45 લાખ અને ટેક્સ ટ્રિબ્યુનલ (CESTAT) માં 71,450 થી વધુ કેસો અટકેલા છે.
  • એનસીએલટી (NCLT) માં 30,600 થી વધુ કેસો અટકેલા છે, જ્યાં એક કેસના ઉકેલમાં 48 થી 700 દિવસ લાગે છે.
  • નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT) અને TDSAT જેવી સંસ્થાઓ મંજૂર થયેલા પૂરા સભ્યો વગર કામ કરી રહી છે.
  • દરેક મંત્રાલય અલગ-અલગ રીતે ભરતી કરતું હોવાથી નિમણૂકોમાં બિનજરૂરી વિલંબ થાય છે.
  • ટ્રિબ્યુનલોને ઓફિસ, સ્ટાફ અને બજેટ માટે પોતપોતાના મંત્રાલયો પર આધાર રાખવો પડે છે.
  • સરકાર પોતે જ મોટાભાગના કેસોમાં પક્ષકાર હોવાથી આ નિર્ભરતા તટસ્થ ન્યાય પર સવાલ ઉઠાવે છે.
  • NCLT જેવા તંત્રોમાં 90% થી વધુ કર્મચારીઓ કરાર આધારિત હોવાથી કામગીરી નબળી પડે છે.

પ્રસ્તાવિત સુધારા માળખાના મુખ્ય સ્તંભો

  • સુધારા હેઠળ એક કાયમી રાષ્ટ્રીય ટ્રિબ્યુનલ કમિશન (NTC) બનશે જે તમામ ભરતી, બજેટ અને સંચાલન સંભાળશે.
  • સભ્યો માટે 5 વર્ષ નો નક્કી કાર્યકાળ રહેશે, જેમાં અધ્યક્ષ માટે 70 વર્ષ અને સભ્યો માટે 67 વર્ષ ની વયનિવૃત્તિ રહેશે.
  • પસંદગી સમિતિના અધ્યક્ષ સુપ્રીમ કોર્ટના નિવૃત્ત જજ અથવા હાઇકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ રહેશે, જેમાં બે નિવૃત્ત જજ અને બે નિષ્ણાતો હશે.
  • પસંદગી સમિતિ ખાલી જગ્યા માટે માત્ર એક જ નામ અને વેટિંગ લિસ્ટ મોકલશે, જેથી સરકાર પોતાની મરજી મુજબ પસંદગી ન કરી શકે.

સુધારાની તરફેણમાં દલીલો

  • સંબંધિત મંત્રાલયો પાસેથી વહીવટ પાછો લેવાથી સરકાર પોતાના જ કેસોમાં નિર્ણયકર્તા બનતી અટકશે.
  • કાયમી સચિવાલય રહેવાથી જગ્યા ખાલી થવાના 6 મહિના પહેલાં જ ભરતી પ્રક્રિયા શરૂ થઈ જશે.
  • નેશનલ ટ્રિબ્યુનલ્સ ડેટા ગ્રીડ (NTDG) જેવા ડિજિટલ પ્લેટફોર્મથી કેસોનું ટ્રેકિંગ સરળ અને પારદર્શક બનશે.

મુખ્ય ચિંતાઓ અને મર્યાદાઓ

  • નવું કમિશન બનાવવાથી માત્ર સરકારી કાગળશાહી વધી શકે છે, પણ કેસોનો નિકાલ ઝડપી બનશે જ તેની ગેરંટી નથી.
  • પર્યાવરણ અને ટેક્સ જેવા અલગ-અલગ વિષયો માટે કામ કરવાની રીત અલગ હોય છે, તેથી બધા પર એક સરખા નિયમો લાદવા યોગ્ય નથી.
  • બજેટ અને ભૌતિક સુવિધાઓ વધાર્યા વિના માત્ર આયોગ બનાવવાથી અદાલતોની અછત પૂરી નહીં થાય.

સુશાસન પર વિવિધ અસરો

  • NCLT અને DRT માં વિલંબ થવાથી કંપનીઓની મૂડી ફસાઈ રહે છે અને બેંકોની રોકડ સ્થિતિ પર ખરાબ અસર પડે છે.
  • સંપૂર્ણ સ્ટાફવાળું નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT) પર્યાવરણ સુરક્ષાના નિયમોને કડક રીતે લાગુ કરી શકે છે.
  • જજોની પસંદગીમાં ન્યાયતંત્રને મુખ્ય સ્થાન આપવાથી અનુચ્છેદ 50 મુજબ ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા જળવાય છે.

આગળનો માર્ગ

  • NTC એ માત્ર વહીવટી કામગીરી સંભાળવી જોઈએ અને ન્યાય આપવાની પ્રક્રિયામાં દખલ ન કરવી જોઈએ.
  • ટ્રિબ્યુનલોનું બજેટ ભારતના એકત્રિત ભંડોળ (Consolidated Fund of India) માંથી સીધું આપવું જોઈએ.
  • કરાર આધારિત કર્મચારીઓને બદલે ઇન્ડિયન ટ્રિબ્યુનલ્સ એડમિનિસ્ટ્રેટિવ સર્વિસ નામની કાયમી સેવા બનાવવી જોઈએ.
  • દરેક ટ્રિબ્યુનલે કેસોના નિકાલનો દર અને સરેરાશ સમય પોતાના ઓનલાઇન ડેશબોર્ડ પર જાહેર કરવો જોઈએ.
  • સરકારી સેવા સંબંધિત નાના કેસો માટે કોર્ટમાં જતા પહેલાં મધ્યસ્થતા (Mediation) ફરજિયાત બનાવવી જોઈએ.

નિષ્કર્ષ

  • ટ્રિબ્યુનલ સુધારાની સફળતા એ વાત પર આધાર રાખે છે કે તે સરકારી દબાણથી મુક્ત રહે અને તેમાં પૂરો સ્ટાફ હોય.
  • કેન્દ્રીય કમિશન ત્યારે જ ઉપયોગી સાબિત થશે જ્યારે તે સામાન્ય નાગરિકોને ઝડપી અને સસ્તો ન્યાય અપાવી શકશે.