અર્બન કોઓપરેટિવ બેંકોના લાયસન્સિંગ માટે આરબીઆઈની માર્ગદર્શિકા

#GS-3 #અર્થતંત્ર #બેંકિંગ #અર્બન કોઓપરેટિવ બેંકો #રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય

શા માટે ચર્ચામાં છે?

રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) ના ગવર્નરે જાહેરાત કરી છે કે અર્બન કોઓપરેટિવ બેંકો (UCBs) માટે નવી ઓન-ટેપ લાયસન્સિંગ માર્ગદર્શિકા ટૂંક સમયમાં બહાર પાડવામાં આવશે.

બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ, 1949 ની કલમ 22 અને કલમ 56 હેઠળ RBI સહકારી મંડળીઓને બેંકિંગ કામગીરી કરવાની મંજૂરી આપે છે.
આ લાયસન્સ મળવાથી પ્રાથમિક સહકારી મંડળીઓ શહેરી અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં થાપણો સ્વીકારવા અને લોન આપવા જેવી બેંકિંગ સેવાઓ આપી શકે છે.

વર્ષ 1966 માં બેંકિંગ કાયદામાં સુધારો કરીને UCBs ને RBI ના નિયંત્રણ હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા.
મે 1993 થી જૂન 2001 દરમિયાન સરળ નિયમોના કારણે 820 થી વધુ નવા UCB લાયસન્સ આપવામાં આવ્યા હતા.
નવી બેંકો નિષ્ફળ જવા લાગતા RBI એ વર્ષ 2004 માં નવા લાયસન્સ આપવાનું બંધ કરી દીધું હતું.
જાન્યુઆરી 2026 માં RBI એ લાયસન્સિંગ પ્રક્રિયા ફરી શરૂ કરવા માટે એક વ્યાપક ચર્ચા પત્ર રજૂ કર્યું હતું.
ઓગસ્ટ 2026 માં RBI ગવર્નરે પ્રતિસાદોના આધારે ટૂંક સમયમાં ડ્રાફ્ટ ગાઈડલાઈન્સ લાવવાની જાહેરાત કરી હતી.

આનો મુખ્ય હેતુ શહેરી અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં નાના ગ્રાહકો સુધી બેંકિંગ સેવાઓ પહોંચાડવાનો અને સ્થાનિક બેંકિંગને મજબૂત કરવાનો છે.
સાથે જ સારું કામ કરતી સહકારી ક્રેડિટ સોસાયટીઓને પૂર્ણ કદની માન્યતા પ્રાપ્ત બેંક બનવાની તક આપવાનો છે.

અરજી કરનાર સહકારી મંડળી પાસે ઓછામાં ઓછી ₹300 કરોડ ની ચોખ્ખી સંપત્તિ (નેટવર્થ) હોવી જોઈએ.
મંડળીનો સક્રિય કામગીરીનો અનુભવ ઓછામાં ઓછો 10 વર્ષ નો હોવો જોઈએ અને પાછલા 5 વર્ષ નું નાણાકીય રેકોર્ડ સારું હોવું જોઈએ.
મંડળીનો CRAR (કેપિટલ ટુ રિસ્ક-વેઇટેડ એસેટ્સ રેશિયો) ઓછામાં ઓછો 12% હોવો જરૂરી છે.
બેંકની ખરાબ લોન એટલે કે નેટ એનપીએ (Net NPAs) 3% થી વધુ ન હોવી જોઈએ.
મોટા પાયા પર કામ કરતી મલ્ટી-સ્ટેટ સહકારી મંડળીઓને પ્રાધાન્ય મળશે, પરંતુ લાયકાત ધરાવતી સિંગલ-સ્ટેટ મંડળીઓ પણ વિચારણા હેઠળ આવી શકે છે.

1990ના દાયકામાં લાયસન્સ મેળવનાર 31% જેટલી UCBs નબળી લોન નીતિ અને અવિચારી વિસ્તારના કારણે ટૂંક સમયમાં નાણાકીય રીતે નબળી પડી ગઈ હતી.
2001 માં થયેલા માધવપુરા મરકન્ટાઇલ કોઓપરેટિવ બેંક જેવા મોટા કૌભાંડોએ ગંભીર ગેરરીતિઓ અને સંચાલકીય ખામીઓ ખુલ્લી પાડી હતી.
બેંકિંગ કામગીરી પર RBI નું નિયંત્રણ હતું જ્યારે વહીવટી નિયંત્રણ રાજ્યના રજિસ્ટ્રાર પાસે હતું, જેનાથી દેખરેખમાં ખામીઓ રહી જતી હતી.

બેંકિંગ રેગ્યુલેશન (એમેન્ડમેન્ટ) એક્ટ, 2020 દ્વારા RBI ને UCBs ના બોર્ડ અને મેનેજમેન્ટ પર સીધા અધિકારો મળ્યા છે, જેથી બેવડા નિયંત્રણની સમસ્યા ઉકેલાઈ ગઈ છે.
ડિસેમ્બર 2022 થી થાપણોના આધારે 4-સ્તરીય નિયમનકારી વ્યવસ્થા લાગુ કરવામાં આવી છે, જેનાથી જોખમ વ્યવસ્થાપન સુધર્યું છે.
બેંકિંગ ક્ષેત્રનું સ્વાસ્થ્ય સુધર્યું છે અને FY26 માં ગ્રોસ NPAs ઘટીને છ વર્ષની નીચલી સપાટીએ ₹21,769 કરોડ પર આવી ગઈ છે.
વર્ષ 2024 માં સ્થાપિત NUCFDC સંસ્થા દ્વારા બેંકોને ટેકનોલોજી, રોકડ સહાય અને મૂડી મેળવવામાં મોટી મદદ મળી રહી છે.