પ્રોજેક્ટ ચિત્તાની સમીક્ષા અને ચિત્તા વિશેના મુખ્ય તથ્યો

પ્રોજેક્ટ ચિત્તાની સમીક્ષા અને ચિત્તા વિશેના મુખ્ય તથ્યો

#GS-3 #પર્યાવરણ #વન્યજીવ #જૈવવિવિધતા #પ્રોજેક્ટ ચિત્તા #IUCN રેડ લિસ્ટ

મુખ્ય મુદ્દા

  • પ્રોજેક્ટ ચિત્તા હેઠળ ભારતમાં ચિત્તાની કુલ સંખ્યા વધીને 52 થઈ છે, જેમાં ભારતમાં જન્મેલા 32 બચ્ચા સામેલ છે; 49 ચિત્તા કુનો નેશનલ પાર્કમાં અને 3 ગાંધી સાગર અભયારણ્યમાં છે.
  • ચિત્તો (Acinonyx jubatus) પૃથ્વી પરનું સૌથી ઝડપી જમીન પરનું પ્રાણી છે, જે 3 સેકન્ડમાં 0 થી 100 કિમી/કલાકની ઝડપ મેળવે છે, અને IUCN રેડ લિસ્ટમાં તેને વિપદગ્રસ્ત માનવામાં આવ્યો છે.
  • આફ્રિકન ચિત્તાની વસ્તી લગભગ 7,000 છે, જ્યારે એશિયાઈ ચિત્તો ભારતમાં 1952માં વિલુપ્ત થઈ ગયો હતો અને હાલ માત્ર ઈરાનમાં જ જોવા મળે છે.

શા માટે ચર્ચામાં છે?

  • કુનો નેશનલ પાર્ક દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા પ્રોજેક્ટ ચિત્તાની ચાર વર્ષની સમીક્ષા મુજબ, ભારતમાં ચિત્તાની સંખ્યા વધીને 52 થઈ ગઈ છે, જેમાં ભારતમાં જન્મેલા 32 બચ્ચા પણ સામેલ છે.
  • આ યોજના હવે મજબૂતીકરણના તબક્કામાં પહોંચી છે. હાલ કુનો નેશનલ પાર્કમાં 49 ચિત્તા (17 ખુલ્લા જંગલમાં) અને ગાંધી સાગર વન્યજીવ અભયારણ્યમાં 3 ચિત્તા છે.

ચિત્તા વિશે

  • ચિત્તો (Acinonyx jubatus) એ બિલાડી કુળ (Felidae)નું પ્રાણી છે અને તે Acinonyx પ્રજાતિની એકમાત્ર જીવંત પ્રજાતિ છે.
  • તે પૃથ્વી પરનું સૌથી ઝડપી દોડતું જમીન પરનું પ્રાણી છે, જે માત્ર 3 સેકન્ડમાં 0 થી 100 કિમી/કલાકની ઝડપ પકડી શકે છે.

સંરક્ષણ સ્થિતિ

  • IUCN રેડ લિસ્ટમાં વૈશ્વિક સ્તરે ચિત્તાને વિપદગ્રસ્ત (Vulnerable - VU) શ્રેણીમાં રાખવામાં આવ્યો છે, જ્યારે એશિયાઈ ચિત્તો અતિ ગંભીર રીતે ભયગ્રસ્ત (Critically Endangered - CR) છે.
  • CITES કરાર હેઠળ ચિત્તાને પરિશિષ્ટ-I (Appendix I) માં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.

નિવાસસ્થાન અને વિતરણ

  • ચિત્તા ખુલ્લા ઘાસના મેદાનો, સૂકા જંગલો અને ઝાડીવાળા વિસ્તારોમાં રહેવાનું પસંદ કરે છે, જ્યાં તેમને શિકાર કરવા માટે દૂર સુધી સ્પષ્ટ દેખાય અને દોડવાની જગ્યા મળે.
  • ચિત્તાઓ હવે તેમના જૂના રહેઠાણના માત્ર 9% વિસ્તારમાં જ બચ્યા છે, જે મુખ્યત્વે દક્ષિણ અને પૂર્વ આફ્રિકા (નામિબિયા, બોત્સ્વાના, અને દક્ષિણ આફ્રિકા)માં આવેલા છે. આ સિવાય ઈરાનમાં થોડા ચિત્તા છે અને ભારતમાં કુનો તથા ગાંધી સાગર ખાતે તેમને ફરીથી વસાવવામાં આવ્યા છે.

ચિત્તાની ઉપપ્રજાતિઓ

  • આફ્રિકન ચિત્તો (Acinonyx jubatus jubatus) જંગલી ચિત્તાઓની મોટાભાગની વસ્તી ધરાવે છે, જેમાં સબ-સહારન આફ્રિકામાં લગભગ 7,000 ચિત્તાઓ જીવે છે.
  • એશિયાઈ ચિત્તો (Acinonyx jubatus venaticus) ભારતમાં 1952માં વિલુપ્ત જાહેર થયો હતો અને હવે તે અતિ ગંભીર રીતે ભયગ્રસ્ત છે અને માત્ર ઈરાનમાં જ જોવા મળે છે.

મુખ્ય શારીરિક અને વર્તણૂકીય લાક્ષણિકતાઓ

  • ચિત્તાનું શરીર ખૂબ ઝડપથી દોડવા માટે બનેલું છે, જેમાં લવચીક કરોડરજ્જુ, મોટું હૃદય, પહોળી નસકોરાં અને વળાંક લેતી વખતે સંતુલન જાળવતી લાંબી પૂંછડી હોય છે.
  • અન્ય બિલાડી કુળના પ્રાણીઓથી અલગ, ચિત્તાના નખ બહાર જ રહે છે જે દોડતી વખતે પકડ મજબૂત કરે છે અને તેના કઠણ પંજા જમીન પર સારી ગ્રીપ આપે છે.
  • ચિત્તાના શરીર પર કાળા ધબ્બા હોય છે અને આંખથી મોં સુધી કાળી રેખાઓ હોય છે, જે દિવસ દરમિયાન સૂર્યના પ્રકાશ સામે રક્ષણ આપે છે.
  • ચિત્તો મુખ્યત્વે દિવસે શિકાર કરે છે અને તીક્ષ્ણ નજરનો ઉપયોગ કરે છે. તે 30 થી 60 સેકન્ડની ઝડપી દોડમાં શિકારને પકડી લે છે.
  • માદા ચિત્તા એકલી રહે છે, જ્યારે નર ચિત્તા શિકારના વિસ્તારની રક્ષા કરવા માટે જીવનભર જૂથ બનાવીને સાથે રહે છે.