કેન્દ્ર સરકારે સ્ટેમ સેલ થેરાપીના નિયમન માટે માર્ગદર્શિકા બહાર પાડી
#GS-2 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #આરોગ્ય #ભારતીય રાજવ્યવસ્થા અને બંધારણ #ન્યાયતંત્ર #GS-3 #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #બાયોટેકનોલોજી #વર્તમાન પ્રવાહો #રાષ્ટ્રીય #સ્ટેમ સેલ થેરાપી #તબીબી નિયમનો
મુખ્ય મુદ્દા
- કેન્દ્રીય આરોગ્ય મંત્રાલયે લોહીના અમુક માન્ય રોગો સિવાય અન્ય કોઈપણ બીમારી માટે સીધી સ્ટેમ સેલ થેરાપી આપવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે.
- સુપ્રીમ કોર્ટના જાન્યુઆરી 2026 ના આદેશ મુજબ અનધિકૃત સ્ટેમ સેલ સારવાર આપતા ડૉક્ટરો સામે IMC Regulations, 2002 હેઠળ કાર્યવાહી થશે.
- ઓટિઝમ (ASD) ની બીમારી માટે સ્ટેમ સેલ સારવાર ફક્ત પ્રાયોગિક રિસર્ચ ટ્રાયલ પૂરતી મર્યાદિત રહેશે અને તેનું વ્યાપારી વેચાણ થઈ શકશે નહીં.
- નિયમ તોડનાર ખાનગી ક્લિનિકોનું રજીસ્ટ્રેશન Clinical Establishments Act, 2010 ની કલમ 32 અને 40 હેઠળ રદ કરવામાં આવશે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- કેન્દ્રીય આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયે બધા રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને સ્ટેમ સેલ સારવાર પર કડક નજર રાખવા અને માત્ર મંજૂર રોગો માટે જ તેનો ઉપયોગ કરવા આદેશ આપ્યો છે.
- સુપ્રીમ કોર્ટે જાન્યુઆરી 2026 માં યશ ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ કેસ માં આપેલા ચુકાદા પછી સરકારે આ નિયમો બનાવ્યા છે, જેથી દર્દીઓ સાથે છેતરપિંડી કરતી ક્લિનિકો સામે પગલાં લઈ શકાય.
માર્ગદર્શિકાના મુખ્ય મુદ્દાઓ
- હોસ્પિટલો સ્ટેમ સેલ થેરાપીનો ઉપયોગ સામાન્ય સારવાર તરીકે માત્ર સરકારની યાદીમાં સામેલ બ્લડ કેન્સર જેવા ચોક્કસ ગંભીર રોગો માટે જ કરી શકશે.
- ઓટિઝમ (ASD) જેવી માનસિક સ્થિતિ માટે સ્ટેમ સેલ સારવાર સીધી દર્દીઓ પર વાપરી શકાશે નહીં; તેનો ઉપયોગ માત્ર માન્ય રિસર્ચ ટ્રાયલ પૂરતો જ મર્યાદિત રહેશે.
- કોઈપણ ખાનગી હોસ્પિટલ કે ડૉક્ટર ઓટિઝમ મટાડવાના દાવા કરીને બજારમાં સ્ટેમ સેલ થેરાપી વેચી શકશે નહીં.
- સ્ટેમ સેલ પર થતા દરેક સંશોધન માટે ICMR અને DBT દ્વારા બહાર પડાયેલી નેશનલ ગાઇડલાઇન્સ ફોર સ્ટેમ સેલ રિસર્ચ, 2017 નું પાલન કરવું ફરજિયાત છે.
- નેશનલ મેડિકલ કમિશન (NMC) એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મંજૂરી વગર આવી થેરાપી આપવી એ IMC રેગ્યુલેશન્સ, 2002 હેઠળ ગંભીર ગુનો અને ગેરવર્તણૂક ગણાશે.
- આવા નિયમો તોડનારા ડૉક્ટરો સામે જે તે રાજ્યની મેડિકલ કાઉન્સિલ કડક શિસ્તભંગના પગલાં ભરશે.
- ગેરકાયદે કામ કરતી ક્લિનિકોનું રજીસ્ટ્રેશન ક્લિનિકલ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ્સ એક્ટ, 2010 ની કલમ 32 અને કલમ 40 હેઠળ રદ કરીને દંડ ફટકારવામાં આવશે.
સ્ટેમ સેલ થેરાપી શું છે?
- સ્ટેમ સેલ થેરાપીને રિજનરેટિવ મેડિસિન પણ કહેવાય છે, જેમાં દર્દીના બગડેલા કે ઈજાગ્રસ્ત અંગોને સાજા કરવા માટે ખાસ કોષોનો ઉપયોગ થાય છે.
- આ પદ્ધતિ માત્ર દવાઓથી લક્ષણો દબાવવાને બદલે શરીરની પોતાની કુદરતી રૂઝ લાવવાની શક્તિનો ઉપયોગ કરે છે.
- આપણા શરીરના ચામડી કે સ્નાયુના સામાન્ય કોષોનું કામ નક્કી હોય છે, પરંતુ સ્ટેમ સેલ મૂળ કોષો છે જે જરૂર મુજબ કોઈપણ નવા કોષમાં બદલાઈ શકે છે.
- આ કોષોમાં સતત વિભાજિત થઈને પોતાના જેવા જ નવા તંદુરસ્ત કોષો બનાવવાની અદભુત ક્ષમતા હોય છે.
- જ્યારે શરીરના કોઈ ભાગને નુકસાન થાય ત્યારે આ કોષો તે ચોક્કસ અંગના કોષ બનીને તેને સાજું કરી શકે છે.
- ગર્ભમાંથી મળતા ભ્રૂણ સ્ટેમ સેલ પ્લુરીપોટેન્ટ હોય છે, એટલે કે તે માનવ શરીરનો કોઈપણ ભાગ કે પેશી બનાવી શકે છે.
- પુખ્ત વયના માણસના શરીરમાં હાડકાના પોલાણ (બોન મેરો) કે ચરબીમાં પણ થોડી માત્રામાં આવા પુખ્ત સ્ટેમ સેલ હાજર હોય છે.
- પુખ્ત સ્ટેમ સેલ મલ્ટીપોટેન્ટ હોય છે, તેથી તે ફક્ત અમુક મર્યાદિત પ્રકારના કોષો જ બનાવી શકે છે.
- વૈજ્ઞાનિકો સામાન્ય પુખ્ત કોષોને લેબમાં જિનેટિક ફેરફાર કરીને ભ્રૂણ જેવા બનાવી દે છે, જેને પ્રેરિત પ્લુરીપોટેન્ટ સ્ટેમ સેલ (iPSCs) કહે છે.
- બાળકના જન્મ સમયે ગર્ભનાળના લોહી અને ઓર (પ્લેસેન્ટા) માંથી પણ ઉપયોગી પેરિનેટલ સ્ટેમ સેલ મેળવવામાં આવે છે.
- આ સારવારમાં દર્દીના પોતાના કે અન્ય દાતાના શરીરમાંથી કોષો લઈને, લેબમાં તૈયાર કરી ઇન્જેક્શન દ્વારા શરીરમાં દાખલ કરાય છે.
- શરીરમાં પહોંચ્યા પછી આ કોષો નુકસાન પામેલી જગ્યાએ પહોંચી જાય છે અને સોજો ઘટાડી નવા કોષો બનાવે છે.
- લ્યુકેમિયા અને થેલેસેમિયા જેવા લોહીના રોગો માટે બોન મેરો ટ્રાન્સપ્લાન્ટ આખી દુનિયામાં એક માન્ય અને સફળ સારવાર પદ્ધતિ છે.
- અલ્ઝાઈમર, પાર્કિન્સન કે ઓટિઝમ જેવા મગજના રોગોમાં સ્ટેમ સેલ વાપરવા હજુ પણ પ્રાયોગિક તબક્કામાં છે અને તેને મંજૂરી મળી નથી.
- બિનઅધિકૃત સ્ટેમ સેલ સારવારથી શરીરમાં ગાંઠ થવી, ખોટા કોષો બનવા કે રોગપ્રતિકારક શક્તિ બગડવાનું મોટું જોખમ રહે છે.
- ગર્ભના કોષો વાપરવા સામે નૈતિક સવાલો છે, જ્યારે નકલી ક્લિનિકોમાં સારવાર લેવાથી દર્દીઓને જીવલેણ ઇન્ફેક્શન કે નસો બ્લોક થવાનું જોખમ રહે છે.
ભારતમાં સ્ટેમ સેલ માટેના કાયદાકીય નિયમો
- વર્ષ 2017 ની રાષ્ટ્રીય સંશોધન ગાઇડલાઇન્સ જણાવે છે કે કયા પ્રકારના સ્ટેમ સેલ રિસર્ચને મંજૂરી છે અને કયા પર પ્રતિબંધ છે.
- ડ્રગ્સ એન્ડ કોસ્મેટિક્સ એક્ટ 1940 અને ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ રૂલ્સ 2019 મુજબ સ્ટેમ સેલ ઉત્પાદનોને નવી દવા માનવામાં આવે છે, જેથી CDSCO ની મંજૂરી વગર તેને વેચી શકાતા નથી.
- ક્લિનિકલ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ્સ એક્ટ 2010 દેશની તમામ હોસ્પિટલો અને લેબ માટે લઘુત્તમ સુવિધાઓ અને નિયમો નક્કી કરે છે.
- કેન્દ્રીય આરોગ્ય મંત્રાલય આ જ કાયદાની જોગવાઈઓ વાપરીને ગેરકાયદે સ્ટેમ સેલ આપતા ક્લિનિકોના લાયસન્સ રદ કરી રહ્યું છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
- સ્ટેમ સેલ થેરાપી શરીરના ક્ષતિગ્રસ્ત અંગો અને પેશીઓને જીવંત કોષોની મદદથી સાજા કરવાની આધુનિક તબીબી પદ્ધતિ છે.
- થેલેસેમિયા અને અમુક પ્રકારના બ્લડ કેન્સર માટે બોન મેરો ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન એ દુનિયાભરમાં સૌથી સફળ અને માન્ય સારવાર છે.
- ઓટિઝમની બીમારી માટે સ્ટેમ સેલ સારવારને સામાન્ય ઇલાજ તરીકે મંજૂરી નથી, તેનો ઉપયોગ ફક્ત સંશોધન પૂરતો જ માન્ય છે.
- ભારતમાં ICMR અને DBT એ સાથે મળીને 2017 માં નૈતિક અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધન માટે માર્ગદર્શિકા બહાર પાડી હતી.
- આપણા દેશમાં સ્ટેમ સેલ આધારિત દવાઓને નવી દવા તરીકે ગણવામાં આવે છે અને વેચાણ પહેલાં કેન્દ્રીય ઔષધ વિભાગની પરવાનગી લેવી ફરજિયાત છે.