પોષણ ટ્રેકર: ભારતમાં પોષણ વિતરણ અને રીઅલ-ટાઇમ ડિજિટલ ગવર્નન્સ
#GS-2 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #આરોગ્ય #ગરીબી #ભૂખમરો #સરકારી નીતિઓ અને હસ્તક્ષેપ #પોષણ અભિયાન #મિશન પોષણ 2.0
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- પોષણ ટ્રેકર હવે દેશના તમામ 28 રાજ્યો અને 8 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સફળતાપૂર્વક કામ કરી રહ્યું છે, જેમાં મે 2026 સુધીમાં 8.93 કરોડથી વધુ લાભાર્થીઓ નોંધાયા છે.
- આ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મે ડિજિટલ ઇન્ડિયા પહેલને મોટો વેગ આપ્યો છે અને મિશન પોષણ 2.0 હેઠળ લાભાર્થીઓનું રીઅલ-ટાઇમ ટ્રેકિંગ શક્ય બનાવ્યું છે.
પોષણ ટ્રેકર અંગેના મુખ્ય તથ્યો
- આ એક મોબાઇલ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ છે જે પોષણ અભિયાન અને મિશન પોષણ 2.0 ના અમલીકરણમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
- મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલયે રાષ્ટ્રીય ઈ-ગવર્નન્સ ડિવિઝન સાથે મળીને માર્ચ 2021માં આ એપ શરૂ કરી હતી.
- આ સિસ્ટમ દ્વારા દેશભરના આંગણવાડી કેન્દ્રો પર મળતી પોષણ સેવાઓનું સતત અને તાત્કાલિક નિરીક્ષણ કરી શકાય છે.
- તેનો મુખ્ય હેતુ ટેકનોલોજી દ્વારા બાળકો, સગર્ભા મહિલાઓ, ધાત્રી માતાઓ અને કિશોરીઓ સુધી સરકારી સહાય યોગ્ય રીતે પહોંચાડવાનો છે.
- એપ આધાર કાર્ડ આધારિત ચકાસણી વડે દર મહિને 7.7 કરોડથી વધુ બાળકોનો તાજો ડેટાબેઝ તૈયાર રાખે છે.
- મે 2026 સુધીમાં 0 થી 5 વર્ષના 6.3 કરોડ બાળકો (કુલ નોંધાયેલાના 94%) નું વજન અને ઊંચાઈ માપીને કુપોષણનું ટ્રેકિંગ કરવામાં આવ્યું છે.
- એપમાં બોગસ લાભાર્થીઓ અટકાવવા આધાર ચકાસણી, ફેસિયલ રેકગ્નિશન સિસ્ટમ, ઘર મુલાકાતનું ટાઇમટેબલ, WHO ના ધોરણો મુજબનું પોષણ કેલ્ક્યુલેટર અને 3 થી 6 વર્ષના બાળકો માટે શિક્ષણ સામગ્રી શામેલ છે.
- આંગણવાડી કાર્યકરોને સ્માર્ટફોન, ઇન્ટરનેટ અને ગ્રોથ માપવાના સાધનો આપીને કાગળનું કામ ઘટાડવામાં આવ્યું છે.
- પૂરક પોષણ યોજના હેઠળ મે 2026 માં 5.5 કરોડથી વધુ લાભાર્થીઓને 15 દિવસ અને 5.17 કરોડથી વધુને 21 દિવસ સુધી ખોરાક મળ્યો છે.
- આ કામગીરીને WHO અને UNICEF તરફથી પ્રશંસા મળી છે; તેણે 2023 માં G20 સમિટમાં સ્થાન મેળવ્યું, 2024 માં ગોલ્ડ ઈ-ગવર્નન્સ એવોર્ડ અને એપ્રિલ 2025 માં પ્રધાનમંત્રી ઉત્કૃષ્ટતા એવોર્ડ જીત્યો છે.
પોષણ અભિયાન શું છે?
- મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલયે 8 માર્ચ 2018 ના રોજ રાજસ્થાનના ઝુંઝુનુ થી આ મુખ્ય પોષણ યોજના શરૂ કરી હતી.
- આ યોજનાનો વાર્ષિક ધ્યેય બાળકો અને મહિલાઓમાં ઠીંગણાપણું 2%, કુપોષણ 2%, એનિમીયા 3% અને ઓછા વજનવાળા જન્મનું પ્રમાણ 2% ઘટાડવાનો છે.
- યોજના હેઠળ ICDS, NHM અને PMMVY ને જોડીને બાળકના જીવનના પ્રથમ 1,000 દિવસ પર ખાસ ધ્યાન આપવામાં આવે છે.
- જુદા જુદા સરકારી ખાતાઓ વચ્ચે તાલમેળ જાળવવા નીતિ આયોગ ની આગેવાની હેઠળની નેશનલ કાઉન્સિલ દર ત્રણ મહિને સમીક્ષા કરે છે.
- ટેકનોલોજીના ઉપયોગ માટે પોષણ ટ્રેકર અને સમાજમાં જાગૃતિ લાવવા માટે જન આંદોલન જેવા કાર્યક્રમો ચલાવવામાં આવે છે.
મિશન પોષણ 2.0
- કેન્દ્ર સરકારે બજેટ 2021-22 માં જૂની ત્રણ યોજનાઓને ભેગી કરીને મિશન પોષણ 2.0 ની જાહેરાત કરી હતી.
- મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય દ્વારા સંચાલિત આ મિશનનો હેતુ કુપોષણ દૂર કરી લોકોમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવાનો છે.
- તેમાં નાના બાળકો માટે પોષણની સાથે 0 થી 3 વર્ષના બાળકો માટે પ્રારંભિક સંભાળ અને 3 થી 6 વર્ષના બાળકો માટે શિક્ષણનો સમાવેશ થાય છે.
- સક્ષમ આંગણવાડી યોજના હેઠળ આંગણવાડીઓને LED સ્ક્રીન, વોટર પ્યુરિફાયર, સ્માર્ટ ભણતર સામગ્રી અને પોષણ વાટિકા જેવી આધુનિક સુવિધાઓથી સજ્જ કરવામાં આવી રહી છે.
નિષ્કર્ષ
- પોષણ ટ્રેકર ભારતની પોષણ વ્યવસ્થાને જૂની રાહત-આધારિત પદ્ધતિમાંથી ડેટા-આધારિત આધુનિક વહીવટ તરફ લઈ ગયું છે.
- તેની સફળતા માટે સાચો ડેટા, માહિતીની સુરક્ષા, ડિજિટલ સુવિધાઓ અને આંગણવાડી કાર્યકરોને યોગ્ય સહકાર મળવો જરૂરી છે.
- ટેકનોલોજી અને લોકોના સહિયારા પ્રયાસોથી જ એક તંદુરસ્ત અને સુપોષિત વિકસિત ભારતનું સ્વપ્ન પૂરું થશે.