પીએમ કેર્સ ફંડ: નાણાકીય સ્થિતિ, પારદર્શિતા અને શાસનના મુદ્દાઓ
#GS-2 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #સુશાસન #ભારતીય રાજવ્યવસ્થા અને બંધારણ #કારોબારી #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #પીએમ કેર્સ ફંડ #પારદર્શિતા અને જવાબદેહી
મુખ્ય મુદ્દા
- માર્ચ 2025 સુધીમાં પીએમ કેર્સ ફંડ ની કુલ રકમ 17.8% વધીને ₹8,452.07 કરોડ થઈ છે, જેમાંથી લગભગ 93% રકમ ફિક્સ ડિપોઝિટમાં છે.
- નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં ફંડમાંથી માત્ર ₹87.85 લાખ (કુલ રકમના 0.01%) જ ખર્ચાયા છે, જે મુખ્યત્વે પીએમ કેર્સ ફોર ચિલ્ડ્રન યોજના માટે વપરાયા છે.
- સુપ્રીમ કોર્ટે 2020 માં આ ફંડને કાયદેસર ગણાવ્યું હતું, પરંતુ CAG ઓડિટ અને RTI એક્ટ, 2005 માંથી મુક્તિ આપવા સામે ટીકાઓ થઈ રહી છે.
- કંપની એક્ટ, 2013 ના નિયમો મુજબ પીએમ કેર્સમાં આપેલું દાન CSR માં ગણાય છે, જ્યારે રાજ્યોના રાહત ફંડને આ લાભ મળતો નથી.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- સરકારે નાણાકીય વર્ષ 2023-24 અને 2024-25 માટે પીએમ કેર્સ ફંડ ના ઓડિટ થયેલા હિસાબો જાહેર કર્યા છે.
- આ અહેવાલ આવવાથી જાહેર નાણાનું સંચાલન, સરકારની જવાબદેહી અને રાહત ફંડમાં પારદર્શિતા અંગે ફરી ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
પીએમ કેર્સ ફંડ વિશે
- સરકારે વર્ષ 2020 માં પીએમ કેર્સ ફંડ ની રચના એક જાહેર ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ તરીકે કરી હતી.
- આ ફંડના અધ્યક્ષ વડાપ્રધાન છે. તેનો મુખ્ય હેતુ ઇમરજન્સી વખતે રાહત પહોંચાડવાનો અને આરોગ્ય સુવિધાઓ ઊભી કરવાનો છે.
મુખ્ય નાણાકીય બાબતો
- 31 માર્ચ 2025 સુધીમાં આ ફંડની કુલ રકમ વધીને ₹8,452.07 કરોડ થઈ ગઈ છે. નાણાકીય વર્ષ 2023-24 ના ₹7,173.03 કરોડ ની સરખામણીએ તેમાં 17.8% નો વધારો થયો છે.
- આ ફંડમાંથી લગભગ 93% એટલે કે ₹7,846.65 કરોડ બેંકોની ફિક્સ ડિપોઝિટ (FD) માં મૂકેલા છે, જ્યારે ₹605.41 કરોડ સેવિંગ્સ એકાઉન્ટમાં છે.
- ફક્ત ફિક્સ ડિપોઝિટ વ્યાજમાંથી જ ફંડને ₹469.38 કરોડ ની આવક થઈ છે. આ સિવાય દેશમાંથી ₹479.05 કરોડ અને વિદેશથી ₹92.83 લાખ નવું દાન મળ્યું છે.
- નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં ફંડમાંથી ફક્ત ₹87.85 લાખ જ ખર્ચાયા છે, જે કુલ રકમના માત્ર 0.01% જેટલા થાય છે. આ રકમ મુખ્યત્વે પીએમ કેર્સ ફોર ચિલ્ડ્રન યોજના પાછળ વપરાઈ છે.
મુખ્ય ચિંતાઓ અને ટીકાઓ
- ટીકાકારો સવાલ ઉઠાવે છે કે આટલી મોટી રકમ વાપરવાને બદલે બેંકમાં જમા રાખીને વ્યાજ કેમ ભેગું કરવામાં આવે છે.
- આ ફંડ ભારતના સંચિત નિધિ (Consolidated Fund of India) માંથી ચાલતું નથી, તેથી સંસદમાં તેના પર સવાલો પૂછી શકાતા નથી.
- આ ટ્રસ્ટ RTI એક્ટ, 2005 ની કલમ 2(h) હેઠળ જાહેર પ્રાધિકરણ ગણાતું નથી, જેથી નાગરિકો દાન આપનારની વિગતો માંગી શકતા નથી.
- આ ફંડનું ઓડિટ પ્રાઇવેટ સીએ કરે છે, તે બંધારણના અનુચ્છેદ 148-151 હેઠળ CAG ના ઓડિટ દાયરામાં આવતું નથી.
- કંપની એક્ટ, 2013 ની અનુસૂચિ VII હેઠળ પીએમ કેર્સમાં આપેલી રકમ CSR ગણાય છે, પણ રાજ્યના મુખ્યમંત્રી રાહત ફંડમાં આપેલી રકમ CSR માં ગણાતી નથી.
સરકારનો પક્ષ
- સરકારનું કહેવું છે કે અચાનક આવતી મોટી આપત્તિઓ સમયે વિલંબ વગર ત્વરિત મદદ પહોંચાડવા માટે આ ફંડ જરૂરી છે.
- કોરોના સમયે આ ફંડમાંથી ₹4,000 કરોડ થી વધુ રકમ વાપરીને 50,000 વેન્ટિલેટર, ઓક્સિજન પ્લાન્ટ અને રસી સંશોધનમાં મદદ કરવામાં આવી હતી.
- આ ફંડ સંપૂર્ણપણે સ્વૈચ્છિક દાન પર ચાલે છે અને કરદાતાઓના સરકારી બજેટમાંથી એક પણ રૂપિયો લેવામાં આવતો નથી.
- ટ્રસ્ટ પોતાના હિસાબો ઓનલાઈન મુકે છે, જેથી પારદર્શિતા જળવાઈ રહે છે.
- સુપ્રીમ કોર્ટે 2020 માં CPIL v. Union of India કેસમાં આ ફંડને કાયદેસર માન્યું હતું અને તેને NDRF થી અલગ ટ્રસ્ટ ગણાવ્યું હતું.
શાસન વિશ્લેષણ
- આ ફંડમાં સરકારી પ્રતીકો અને વડાપ્રધાનના પદનો ઉપયોગ થાય છે, તેથી નાગરિકો સરકારી સ્તરની પારદર્શિતાની અપેક્ષા રાખે છે.
- CSR નું દાન માત્ર કેન્દ્રના ફંડમાં જવાથી રાજ્યોના રાહત ફંડને પૂરતી રકમ મળતી નથી, જે સંઘવાદના માળખા માટે યોગ્ય નથી.
- નોલાન સિદ્ધાંતો મુજબ જાહેર પદ પર રહેલા લોકોએ નાણાકીય બાબતોમાં સંપૂર્ણ ખુલ્લાપણું અને જવાબદેહી રાખવી જોઈએ.
- પીએમ કેર્સ, પીએમએનઆરએફ અને NDRF જેવા એકથી વધુ ફંડ હોવાથી કામગીરીમાં ગૂંચવણ થાય છે.
આગળનો માર્ગ
- ટ્રસ્ટે RTI એક્ટ ની કલમ 4(1)(b) હેઠળ પોતાની મેળે જ સ્વેચ્છાએ તમામ વિગતો ઓનલાઈન જાહેર કરવી જોઈએ.
- પીએમ કેર્સ ફોર ચિલ્ડ્રન જેવી યોજનાઓનો ગ્રાઉન્ડ લેવલે કેટલો ફાયદો થયો તે જાણવા સ્વતંત્ર સોશિયલ ઓડિટ કરાવવું જોઈએ.
- રાજ્યોના આપત્તિ રાહત ફંડને પણ કંપની એક્ટ હેઠળ કેન્દ્ર જેટલો જ CSR નો દરજ્જો આપવો જોઈએ.
- ટ્રસ્ટની સ્વતંત્રતા જાળવીને પણ દર વર્ષે તેનો અહેવાલ સંસદ સમક્ષ માહિતી માટે મૂકવો જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- આપત્તિ સમયે ઝડપી કામગીરીની સાથે જાહેર પારદર્શિતા રાખવામાં આવશે તો જ નાગરિકોનો વિશ્વાસ જળવાઈ રહેશે.