પશ્ચિમ એશિયામાં ઉભરતું ભૂ-રાજકારણ અને ભારત માટેના વિકલ્પો
#GS-2 #વર્તમાન બનાવો #અંતરરાષ્ટ્રીય #વિદેશ નીતિ #પશ્ચિમ એશિયા #વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા
મુખ્ય મુદ્દા
- મક્કામાં તુર્કી, સાઉદી અરેબિયા અને પાકિસ્તાન વચ્ચે થયેલી ત્રિપક્ષીય સંરક્ષણ સમજૂતી પશ્ચિમ એશિયામાં બહુધ્રુવીય સુરક્ષા વ્યવસ્થા તરફનો ઈશારો કરે છે.
- આ કરાર નાટો (NATO) શૈલીની લશ્કરી સંધિ નથી, પરંતુ TF Kaan જેવા વિમાનો બનાવવા અને યુએસ ITAR નિયંત્રણોથી સ્વતંત્ર થવા પર કેન્દ્રિત છે.
- ગલ્ફ દેશોમાં રહેતા 8.5+ મિલિયન ભારતીયો અને મજબૂત દ્વિપક્ષીય વેપારને કારણે સાઉદી અરેબિયા સાથે ભારતના સંબંધો સુરક્ષિત રહે છે.
- તુર્કીના ડેવલપમેન્ટ રોડ પ્રોજેક્ટ સામે ભારત IMEC, INSTC અને ચાબહાર બંદર જેવા પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા પોતાની કનેક્ટિવિટી મજબૂત બનાવી રહ્યું છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- મક્કામાં તુર્કી, સાઉદી અરેબિયા અને પાકિસ્તાન વચ્ચે એક નવો સંરક્ષણ કરાર થયો છે. આ કરાર પશ્ચિમ એશિયાના રાજકારણમાં મોટો ફેરફાર સૂચવે છે.
- આ સમજૂતીમાં નાટોના સભ્ય તુર્કી, આર્થિક રીતે મજબૂત સાઉદી અરેબિયા અને પરમાણુ શક્તિ ધરાવતા પાકિસ્તાન એકસાથે આવ્યા છે.
- આ કોઈ આક્રમક લશ્કરી યુદ્ધ સંધિ નથી, પરંતુ આ ત્રણેય દેશો પોતાની સંરક્ષણ જરૂરિયાતો માટે સાથે મળીને કામ કરવા માંગે છે.
વિવિધ પરિમાણો ધરાવતા વ્યૂહાત્મક પરિબળો
- અમેરિકા ભવિષ્યમાં સુરક્ષા મદદ આપશે કે નહીં તે અંગે અસ્પષ્ટતા હોવાથી સાઉદી અરેબિયા અન્ય દેશો સાથે પોતાના સંરક્ષણ સંબંધો વધારી રહ્યું છે.
- તુર્કી નાટો ના સભ્યપદની સાથે મુસ્લિમ દુનિયામાં પોતાની એક અલગ લશ્કરી ઓળખ બનાવવા માંગે છે.
- આર્થિક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી રહેલું પાકિસ્તાન નાણાકીય મદદ, સસ્તું તેલ અને નવી ટેકનોલોજી મેળવવા માટે ગલ્ફ દેશો સાથે જોડાઈ રહ્યું છે.
ભૂ-રાજકીય અને વ્યૂહાત્મક પરિમાણો
- આ કરાર દર્શાવે છે કે હવે દેશો કાયમી જૂથો બનાવવાની જગ્યાએ પોતાની જરૂરિયાત મુજબ અલગ-અલગ મુદા પર કરાર કરે છે.
- અરબ દેશો અને ઈઝરાયેલ વચ્ચેના સંબંધો સામાન્ય બનાવવાની પ્રક્રિયા થોડી ધીમી પડી છે અને હવે પ્રાદેશિક શાંતિ પર વધુ ધ્યાન અપાઈ રહ્યું છે.
- આ કરાર ઈરાનની વિરુદ્ધ નથી. 2023 માં ચીન ની મધ્યસ્થીથી સાઉદી અરેબિયા અને ઈરાન વચ્ચે જે શાંતિ થઈ હતી, આ કરાર તેને નુકસાન પહોંચાડતો નથી.
ભૂ-આર્થિક અને પરિવહન પરિમાણો
- ભારત-મધ્ય પૂર્વ-યુરોપ આર્થિક કોરિડોર (IMEC) તુર્કીમાંથી પસાર થતો નથી, તેથી તુર્કી અને પાકિસ્તાન એ આ પ્રોજેક્ટ સામે વિરોધ નોંધાવ્યો છે.
- તેના જવાબમાં તુર્કી ઈરાક થઈને ગલ્ફને યુરોપ સાથે જોડતો ડેવલપમેન્ટ રોડ પ્રોજેક્ટ આગળ ધપાવી રહ્યું છે.
સંરક્ષણ અને તકનીકી પરિમાણો
- આ દેશો બહારથી હથિયારો ખરીદવાને બદલે TF Kaan નામના પાંચમી પેઢીના ફાઈટર પ્લેન અને ડ્રોન સિસ્ટમ સાથે મળીને બનાવવા માંગે છે.
- સંયુક્ત ઉત્પાદનથી તેઓ અમેરિકાના ITAR (આંતરરાષ્ટ્રીય શસ્ત્ર વ્યાપાર નિયમો) ના કડક નિયમોમાંથી મુક્તિ મેળવી શકશે.
વૈશ્વિક દ્રષ્ટિકોણ: મુખ્ય મહાસત્તાઓની ગણતરી
- અમેરિકા માટે આ સ્થિતિ પડકારજનક છે, કારણ કે તેનું મુખ્ય ધ્યાન ઈન્ડો-પેસિફિક વિસ્તાર પર છે પણ પશ્ચિમ એશિયા છોડવાથી ચીનનો પ્રભાવ વધી શકે છે.
- ઈઝરાયેલ માટે પોતાના વિરોધીઓ સામે અરબ દેશોનું સમર્થન મેળવવું હવે થોડું અઘરું બનશે.
- ચીન આ કરારને સકારાત્મક રીતે જુએ છે, કારણ કે આનાથી અમેરિકાનું વર્ચસ્વ ઘટે છે અને તેના GSI તથા BRI પ્રોજેક્ટ્સને મદદ મળે છે.
ભારત પર અસરો
- તુર્કી તરફથી પાકિસ્તાન ને મળતી લશ્કરી અને ડ્રોન ટેકનોલોજી પર ભારતે ખાસ નજર રાખવી પડશે.
- ગલ્ફ દેશોમાં 8.5+ મિલિયન થી વધુ ભારતીયો રહે છે. આ ઉપરાંત સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈ સાથે ભારતનો વેપાર ખૂબ મજબૂત છે.
- ભારત સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિ અપનાવીને ઈઝરાયેલ, ઈરાન, સાઉદી અરેબિયા, અમેરિકા અને રશિયા બધા સાથે એકસાથે સારા સંબંધો જાળવી રહ્યું છે.
કાર્યકારી મર્યાદાઓ અને પડકારો
- આ કરાર નાટો અનુચ્છેદ 5 જેવો નથી. એટલે કે એક દેશ પર હુમલો થાય તો બીજા દેશે યુદ્ધમાં ઊતરવું ફરજિયાત નથી.
- અગાઉ પણ જ્યારે 2015 માં યમન યુદ્ધ થયું હતું, ત્યારે સાઉદી સાથે સંબંધો હોવા છતાં પાકિસ્તાને પોતાની સેના મોકલી ન હતી.
- પાકિસ્તાન ની નબળી આર્થિક સ્થિતિ અને તુર્કી માં વધતી મોંઘવારી મોટા લશ્કરી પ્રોજેક્ટ્સ માટે બજેટ ફાળવવામાં બાધા બનશે.
- સાઉદી અરેબિયા નો વિઝન 2030 આર્થિક વિકાસ પર આધારિત છે, જ્યારે તુર્કી અને પાકિસ્તાનની પ્રાથમિકતાઓ અલગ છે.
ભારત માટે આગળનો માર્ગ
- ભારતે પશ્ચિમ એશિયાના દેશો સાથે કોઈ એક જૂથમાં જોડાયા વિના સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી, ઈરાન અને ઈઝરાયેલ સાથે સીધા સંબંધો જાળવી રાખવા જોઈએ.
- IMEC ની સાથે ભારતે INSTC અને ચાબહાર બંદર પ્રોજેક્ટનું કામ ઝડપી બનાવવું જોઈએ જેથી મધ્ય એશિયા સુધી પહોંચી શકાય.
- અરબી સમુદ્રમાં વેપારી જહાજોની સુરક્ષા માટે ભારતે GCC દેશો સાથે નૌકાદળ સહયોગ વધારવો જોઈએ.
- ગલ્ફ દેશોના રોકાણકારોને ભારતમાં ઉત્પાદન ક્ષેત્રે મૂડીરોકાણ માટે પ્રોત્સાહિત કરવા જોઈએ અને ડિજિટલ ટેકનોલોજીની નિકાસ વધારવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- તુર્કી, સાઉદી અરેબિયા અને પાકિસ્તાન વચ્ચેની સમજૂતી પશ્ચિમ એશિયામાં આત્મનિર્ભર સુરક્ષા વ્યવસ્થાની શરૂઆત છે. ભારતે પોતાની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા જાળવીને આર્થિક સંબંધો વધુ મજબૂત કરવા પડશે.