છત્તીસગઢની પાંડવાણી લોક પરંપરા અને તીજનબાઈ

#GS-1 #સંસ્કૃતિ #સંગીત અને નૃત્ય #વારસો #આદિવાસી સંસ્કૃતિ #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય

શા માટે ચર્ચામાં છે?

પ્રખ્યાત **પદ્મ વિભૂષણ** પુરસ્કાર વિજેતા **તીજનબાઈ**નું **72** વર્ષની વયે **રાયપુર** ખાતે નિધન થતાં દેશના રાષ્ટ્રપતિ અને અન્ય નેતાઓએ તેમને શ્રદ્ધાંજલિ આપી.

**પાંડવાણી** એ મધ્ય ભારતની એક અનોખી લોકનાટ્ય અને ગાયન શૈલી છે. આ કળામાં **મહાભારત**ના પ્રસંગો રજૂ કરાય છે, જેમાં **ભીમ**ને મુખ્ય નાયક દર્શાવવામાં આવે છે.

આ લોક કળાનું મુખ્ય કેન્દ્ર **છત્તીસગઢ** રાજ્ય છે.
**મધ્યપ્રદેશ**, **ઓડિશા** અને **આંધ્રપ્રદેશ**ના સરહદી વિસ્તારોમાં પણ આ શૈલી ખૂબ જ લોકપ્રિય છે.

લોક માન્યતા મુજબ **પાંડવાણી** પરંપરા **મહાભારત**ના સમયથી ચાલી આવે છે, જે મોઢેથી વાર્તા કહીને પેઢી દર પેઢી જળવાઈ રહી છે.
પહેલાં આમાં ફક્ત પુરુષો જ ભાગ લેતા હતા, પણ **1980ના દશકમાં** **તીજનબાઈ** અને અન્ય મહિલાઓએ આ ક્ષેત્રમાં આવીને મોટો બદલાવ આણ્યો.
આ ગાયન પરંપરા બંગાળના **બાઉલ** ગાયકો અને પ્રારંભિક **કથક** વાર્તાકારોની જેમ ભારતની મૌખિક કળાનો મહત્વનો ભાગ છે.

**મહાભારત**ના પ્રસંગો દ્વારા લોકોને નૈતિકતા, સામાજિક જવાબદારી અને વહીવટી નિર્ણયો વિશે સમજ આપવાનો આ કળાનો હેતુ છે.
આ લોકનાટ્ય પૌરાણિક વાર્તાઓના સ્થાનિક અને આદિવાસી રૂપોને સાચવવાનું કામ કરે છે.

મુખ્ય ગાયક **તંબૂરા** કે **એકતારા**નો ઉપયોગ વાર્તા મુજબ અલગ-અલગ વસ્તુ તરીકે કરે છે, જેમ કે **ભીમ**ની ગદા, **અર્જુન**નું ધનુષ કે **દ્રૌપદી**ના વાળ.
સંગીત મંડળી **હાર્મોનિયમ**, **તબલા**, **ઢોલક** અને **મંજીરા** વગાડે છે, જ્યારે સાથી ગાયકો વચ્ચે વચ્ચે પ્રશ્નો પૂછીને રમુજ ઉમેરે છે.
**વેદમતી શૈલી**માં **સબ્બલ સિંહ ચૌહાણ**ના લખાણ મુજબ દોહા-ચોપાઈ છંદમાં કથા રજૂ થાય છે.
**કપાલિક શૈલી**માં કલાકાર પોતાની કલ્પનાશક્તિ અને યાદશક્તિથી નવો વળાંક આપે છે, જેને **તીજનબાઈ**એ લોકપ્રિય બનાવી હતી.

સ્થાનિક બોલીમાં **મહાભારત**ની કથા રજૂ થતી હોવાથી ગ્રામીણ અને આદિવાસી સમાજ સુધી જીવન મૂલ્યો સરળતાથી પહોંચે છે.
**તીજનબાઈ** જેવી કલાકારોએ જૂની પરંપરાઓ તોડીને લોકકળા ક્ષેત્રે મહિલા સશક્તિકરણનું મોટું ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું.