ભારતમાં સેન્સસ ટાઉન વર્ગીકરણના જૂના નિયમો અને તેની અસરો

#GS-2 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #સ્થાનિક સ્વરાજ્ય #GS-3 #અર્થતંત્ર #પાયાની સુવિધાઓ #વસ્તી #સેન્સસ ટાઉન #શહેરીકરણ

મુખ્ય મુદ્દા

હાઉસિંગ અને શહેરી બાબતોના મંત્રાલયે સંસદીય સમિતિને જણાવ્યું છે કે 1981 થી ચાલી આવતા સેન્સસ ટાઉનના નિયમો હવે જૂના થઈ ગયા છે.
હાલના નિયમ મુજબ, ઓછામાં ઓછી 5,000 વસ્તી, દર ચોરસ કિમીએ 400 ની વસ્તી ગીચતા અને 75% પુરુષો બિન-ખેતી કામમાં હોય તેને સેન્સસ ટાઉન ગણવામાં આવે છે.
આ જૂના નિયમોમાં મહિલા કામદારોની ગણતરી થતી નથી અને પહાડી તથા ઉત્તર-પૂર્વ વિસ્તારોના નાના નગરો અન્યાય ભોગવે છે.
આવા વિસ્તારોને પંચાયત હેઠળ રાખવાથી પીવાનું પાણી, ગટર અને કચરા નિકાલ જેવી પાયાની સુવિધાઓ માટે પૂરતું ફંડ મળતું નથી.

હાઉસિંગ અને શહેરી બાબતોના મંત્રાલયે તાજેતરમાં સંસદીય સ્ટેન્ડિંગ કમિટી સમક્ષ સેન્સસ ટાઉન અંગે મહત્વની રજૂઆત કરી છે.
મંત્રાલયે જણાવ્યું કે રજિસ્ટ્રાર જનરલ ઓફ ઈન્ડિયા (RGI) દ્વારા વપરાતા 40 વર્ષ જૂના નિયમો હવે આજના શહેરીકરણને યોગ્ય રીતે દર્શાવી શકતા નથી.

સેન્સસ ટાઉન એવો વિસ્તાર છે જે લક્ષણોથી શહેર જેવો લાગે છે, પરંતુ તેનું વહીવટી કામ પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ દ્વારા ગામડાની જેમ થાય છે.
આવા વિસ્તારોમાં સ્થાનિક સુવિધાઓ સંભાળવા માટે નગરપાલિકા કે નગર પંચાયત જેવી કાનૂની સંસ્થાઓ હોતી નથી.

સેન્સસ ટાઉન નક્કી કરવાના નિયમો 1981 થી બદલાયા નથી અને તેના માટે ત્રણ શરતો એકસાથે પૂરી થવી જરૂરી છે.
પહેલી શરત એ છે કે તે જગ્યાએ ઓછામાં ઓછી 5,000 ની વસ્તી હોવી જોઈએ.
બીજી શરત એ છે કે ત્યાંના મુખ્ય પુરુષ કામદારોમાંથી ઓછામાં ઓછા 75% પુરુષો ખેતી સિવાયના કામમાં જોડાયેલા હોવા જોઈએ.
ત્રીજી શરત એ છે કે વસ્તી ગીચતા દર ચોરસ કિલોમીટરે ઓછામાં ઓછી 400 લોકોની હોવી જોઈએ.

હાલના માપદંડમાં પુરુષ કામદારોને જ ગણવામાં આવે છે, જેનાથી ગ્રામીણ સેવાઓ અને ઉત્પાદનમાં કામ કરતી મહિલાઓની ગણતરી થતી નથી.
પહાડી અને ઉત્તર-પૂર્વ ના રાજ્યોમાં વસ્તી ઓછી અને વિખરાયેલી હોય છે, તેથી કડક નિયમોના કારણે ત્યાંના શહેરી વિસ્તારોને અન્યાય થાય છે.
રેવન્યુ ગામડાઓની સીમાઓ મોટી હોવાથી ચોપડે વસ્તી ગીચતા ઓછી દેખાય છે, જેથી શહેરી વિસ્તારો પણ ગામડા ગણાઈ જાય છે.
ગામડું કે શહેર એવા સીધા બે ભાગ પાડવાથી ઉદ્યોગોની આસપાસ ઝડપથી વિકસતા નવા વિસ્તારોની ગણતરી રહી જાય છે.

ઝડપથી વિકસતા નગરો પંચાયત હેઠળ રહેવાથી ત્યાં શહેરનું આયોજન કરવા માટે જરૂરી સ્ટાફ કે કાનૂની સત્તા મળતી નથી.
આવા વિસ્તારોને શહેર માટેનું ખાસ ગ્રાન્ટ-ફંડ મળતું નથી અને ગામડાનું ફંડ ભૂગર્ભ ગટર કે પીવાના પાણી માટે ઓછું પડે છે.
નગરપાલિકાનું આયોજન ન હોવાથી ગેરકાયદે બાંધકામ વધે છે, તળાવો પુરાઈ જાય છે અને કચરા નિકાલની ગંભીર સમસ્યાઓ ઊભી થાય છે.