સોશિયલ મીડિયા પર બાળ શોષણની જાહેરાતો મુદ્દે NCPCR એ મેટાને સમન્સ પાઠવ્યું
#GS-2 #GS-3 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #સાયબર સુરક્ષા #સંવેદનશીલ વર્ગો #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય
મુખ્ય મુદ્દા
- સોશિયલ મીડિયા પર CSEAM ની જાહેરાતો દેખાતા NCPCR એ Meta ના અધિકારીઓને કારણ દર્શાવો સમન્સ પાઠવ્યું છે.
- માહિતી ટેકનોલોજી કાયદા, 2000 ની કલમ 67B હેઠળ બાળકોના શોષણની સામગ્રી ફેલાવવા બદલ 5 વર્ષ સુધીની જેલની સજા થઈ શકે છે.
- NCPCR ની સ્થાપના માર્ચ 2007 માં CPCR Act, 2005 હેઠળ થઈ હતી, જે મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય હેઠળ કામ કરે છે.
- CSEAM સામગ્રી ન હટાવનાર પ્લેટફોર્મ્સ IT Act, 2000 ની કલમ 79 હેઠળ મળતું કાનૂની રક્ષણ ગુમાવી દે છે.
- ભારતે 1992 માં UNCRC સંધિ સ્વીકારીને બાળકોને તમામ પ્રકારના શોષણ સામે સુરક્ષા આપવાનો સંકલ્પ કર્યો હતો.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- બાળ યોન શોષણ અને અસભ્ય સામગ્રી (CSEAM) ની જાહેરાતો દર્શાવવા બદલ NCPCR એ Meta ના વરિષ્ઠ અધિકારીઓને પોતાની સમક્ષ હાજર થવા સમન્સ પાઠવ્યું છે.
- આ સાથે જ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને આઇટી મંત્રાલય (MeitY) એ પણ Meta ને નોટિસ આપીને આવી ગેરકાયદેસર સામગ્રી તરત હટાવવા અને સુરક્ષા ખામીઓ પર સ્પષ્ટતા માગી છે.
સોશિયલ મીડિયા પર CSEAM ની જાહેરાતો શા માટે દેખાય છે?
- સુરક્ષા માટે વપરાતા એઆઈ ફિલ્ટર માત્ર જૂના શબ્દો કે ચિત્રો પકડી શકે છે, જેથી ગુનેગારો લખાણ બદલીને કે નવા કોડ વાપરીને બચી જાય છે.
- ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ કરતા લોકો ગુપ્ત શબ્દો અને સંકેતો વાપરીને પ્લેટફોર્મના સુરક્ષા નિયમોને સહેલાઈથી છેતરે છે.
- ઓટોમેટિક કન્ટેન્ટ ચેકિંગ સિસ્ટમ ઘણીવાર બાળ શોષણની ગંભીર સામગ્રીને સામાન્ય એડલ્ટ કન્ટેન્ટ ગણી લે છે, જેથી ખરી તકલીફ છુપાઈ જાય છે.
- સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ જાહેરાતોની કમાણી વધારવા માટે બહારની જાહેરાત એજન્સીઓ પર આધાર રાખે છે, જ્યાં કડક તપાસ થતી નથી.
- આ જાહેરાતોમાં સીધા ખરાબ ફોટા નથી હોતા, પરંતુ ક્યુઆર કોડ કે લિંક્સ આપેલી હોય છે જે વાપરનારને Telegram જેવા ગુપ્ત ચેટ ગ્રુપ સુધી લઈ જાય છે.
- તપાસ કરનાર કર્મચારીઓ પર કામનું ભારે દબાણ હોય છે અને પૂરતી તાલીમ હોતી નથી, જેથી લોકોની ફરિયાદોને ભૂલથી રદ કરી દે છે.
ભારતમાં CSEAM વિરુદ્ધ કાનૂની અને નિયામક માળખું
- POCSO Act, 2012 હેઠળ બાળકોના શોષણની સામગ્રી (CSAM) બનાવવી, સંગ્રહ કરવી કે વહેંચવી એ ગંભીર ગુનો ગણાય છે.
- POCSO Act, 2012 ની કલમ 19 મુજબ જો કોઈ વ્યક્તિ કે કંપનીને બાળ શોષણના ગુનાની ખબર પડે, તો પોલીસને તુરંત જાણ કરવી ફરજિયાત છે.
- માહિતી ટેકનોલોજી કાયદા, 2000 ની કલમ 67B હેઠળ ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી બાળ શોષણની સામગ્રી ફેલાવવા બદલ 5 વર્ષ સુધીની કેદની સજા થઈ શકે છે.
- માહિતી ટેકનોલોજી કાયદા, 2000 ની કલમ 79 સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સને કાનૂની રક્ષણ આપે છે, પણ તેના માટે તેમણે તમામ નિયમોનું કડક પાલન કરવું પડે છે.
- IT નિયમો, 2021 અનુસાર સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સે આપમેળે બાળ શોષણની સામગ્રી શોધીને દૂર કરતી સિસ્ટમ ગોઠવવી પડે છે.
- ભારતમાં કામ કરતી આવી કંપનીઓએ દેશમાં જ રહેતા ચિફ કમ્પ્લાયન્સ ઓફિસર અને નોડલ અધિકારીઓની નિમણૂક કરવી જરૂરી છે.
- સરકાર કે કોર્ટના આદેશ પછી પણ જો પ્લેટફોર્મ બાળ શોષણની સામગ્રી ના હટાવે, તો કલમ 79 હેઠળ મળતું કાનૂની રક્ષણ છીનવાઈ જાય છે.
- નાગરિકો નેશનલ સાયબર ક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ પર આવી ફરિયાદો નોંધાવી શકે છે, અને I4C સંસ્થા તેની તપાસ સંભાળે છે.
- અમેરિકાની NCMEC સંસ્થા તરફથી મળતી સાયબર ગુનાની માહિતી NCRB ભારતના વિવિધ રાજ્યોની પોલીસને આગળની કાર્યવાહી માટે મોકલે છે.
- ભારતે 1992 માં UNCRC, 1989 કરારનો સ્વીકાર કર્યો હતો, જેનાથી બાળકોને તમામ પ્રકારના શોષણથી બચાવવાની દેશની કાનૂની જવાબદારી બને છે.
રાષ્ટ્રીય બાળ અધિકાર સંરક્ષણ પંચ (NCPCR)
- સરકારે માર્ચ 2007 માં CPCR Act, 2005 હેઠળ NCPCR ની સ્થાપના એક વૈધાનિક સંસ્થા તરીકે કરી હતી.
- આ પંચ મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય (MoWCD) ના સીધા વહીવટી નિયંત્રણ હેઠળ કામ કરે છે.
- કેન્દ્ર સરકાર આ પંચમાં એક અધ્યક્ષ અને 6 સભ્યોની નિમણૂક કરે છે, જેમાં ઓછામાં ઓછી 2 મહિલાઓ હોવી ફરજિયાત છે.
- આ પંચ દેશના તમામ કાયદા અને નીતિઓ ભારતીય બંધારણ અને UNCRC ના બાળ અધિકારો મુજબ છે કે નહીં તે સુનિશ્ચિત કરે છે.
- આ પંચ POCSO Act, 2012 અને RTE Act, 2009 ના અમલીકરણ પર સીધી નજર રાખે છે.
- તપાસ કરતી વખતે NCPCR ને ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 હેઠળ સિવિલ કોર્ટ જેવી સત્તાઓ મળે છે, જેથી તે સાક્ષીઓને હાજર થવા આદેશ આપી શકે છે.
- પંચ પાસે કોઈપણ તપાસ માટે જરૂરી ડિજિટલ પુરાવા અને દસ્તાવેજો રજૂ કરાવવાની સત્તા છે.
- આ સંસ્થા કોઈપણ અદાલત કે સરકારી કચેરી પાસેથી સરકારી રેકોર્ડ કે રિપોર્ટ માગી શકે છે.
- NCPCR એક સલાહકાર સંસ્થા છે, જે સીધી સજા કરી શકતી નથી પરંતુ સરકાર કે કોર્ટને કાર્યવાહી કરવાની ભલામણ કરી શકે છે.