૯માં રાષ્ટ્રીય પોષણ માહ ૨૦૨૬ની શરૂઆત
#GS-2 #વહીવટ અને સામાજિક ન્યાય #આરોગ્ય #વર્તમાન પ્રવાહો #રાષ્ટ્રીય #સરકારી નીતિઓ #પોષણ
મુખ્ય મુદ્દા
- સરકારે ઉત્તર પ્રદેશના વારાણસીમાં ૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ હમારી આંગણવાડી, હમારી જિમ્મેદારી થીમ હેઠળ ૯મા રાષ્ટ્રીય પોષણ માહની શરૂઆત કરી છે.
- આ અભિયાન પ્રધાનમંત્રી માતૃ વંદના યોજના (PMMVY)ના ૧૦ વર્ષ પૂર્ણ થવાની ઉજવણી કરે છે, જે બાળકના જીવનના પ્રથમ ૧,૦૦૦ દિવસ દરમિયાન માતાના સ્વાસ્થ્યને ટેકો આપે છે.
- બાળકના મગજનો ૮૫%થી વધુ વિકાસ ૬ વર્ષની ઉંમર પહેલા થાય છે, તેથી પ્રારંભિક બાળપણમાં યોગ્ય પોષણ અને કાળજી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
- ૧ માર્ચ ૨૦૨૧ના રોજ શરૂ કરાયેલું ડિજિટલ પોષણ ટ્રેકર પ્લેટફોર્મ લાખો બાળકો અને માતાઓ માટે વાસ્તવિક સમયમાં પોષણ વિતરણ અને બાળ વિકાસ પર નજર રાખે છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- સરકારે સગર્ભા સ્ત્રીઓ અને બાળકોના સ્વાસ્થ્યને સુધારવા માટે ૯મા રાષ્ટ્રીય પોષણ માહ ૨૦૨૬ની શરૂઆત કરી છે.
- આ અભિયાનમાં દેશભરના આંગણવાડી કેન્દ્રોની મહત્વની ભૂમિકા પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
- તેનો મુખ્ય હેતુ સગર્ભા અને સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ વચ્ચે સંતુલિત અને પ્રોટીનયુક્ત આહારને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.
૨૦૨૬ના અભિયાનના મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુઓ
- આ રાષ્ટ્રીય અભિયાનની શરૂઆત ૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશના વારાણસીમાં આવેલા રૂદ્રાક્ષ ઇન્ટરનેશનલ કોઓપરેશન એન્ડ કન્વેન્શન સેન્ટર ખાતેથી કરવામાં આવી હતી.
- આ અભિયાનમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે કે આંગણવાડી કેન્દ્રો એ વિશ્વનું સૌથી મોટું ચાઇલ્ડકેર નેટવર્ક છે. આ કેન્દ્રો બાળકોને પોષણ, સંભાળ અને પ્રારંભિક શિક્ષણ આપે છે.
- આ વર્ષની થીમ હમારી આંગણવાડી, હમારી જિમ્મેદારી રાખવામાં આવી છે. આ થીમ સ્થાનિક લોકોને પોતાના વિસ્તારની આંગણવાડીઓની જવાબદારી લેવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે.
- આ યોજના પ્રોટીનયુક્ત આહાર પર ભાર મૂકીને ખોરાકની વિવિધતા વધારવા માંગે છે. આ માટે સ્થાનિક સ્તરે મળતા પૌષ્ટિક ખોરાકનો ઉપયોગ કરવા લોકોને સમજાવવામાં આવે છે.
- આંગણવાડીઓમાં મળતા પૂરક પોષણ કાર્યક્રમ (SNP)ની ગુણવત્તા સુધારવામાં આવશે. હવેથી ત્યાં દરરોજ મેનૂ બદલીને સ્વચ્છ અને ગરમ રાંધેલો તાજો ખોરાક આપવામાં આવશે.
- આંગણવાડીઓની કામગીરી સુધારવા માટે આંગણવાડી મોનિટરિંગ કમિટી (AMCs) બનાવવામાં આવશે. આ સાથે જ ભોજનના મેનૂ બોર્ડ બહાર પ્રદર્શિત કરીને પારદર્શિતા લાવવામાં આવશે.
- આ અભિયાન પોષણને પ્રારંભિક બાળપણની સંભાળ અને શિક્ષણ એટલે કે ECCE સાથે જોડે છે. સારો આહાર બાળકના મગજના વિકાસ અને ભણતરનો પાયો મજબૂત કરે છે.
- આ વર્ષે પ્રધાનમંત્રી માતૃ વંદના યોજના (PMMVY)ના ૧૦ વર્ષ પૂર્ણ થયા છે. આ પ્રસંગે માતાના પોષણ અને બાળકના જીવનના પ્રથમ ૧,૦૦૦ દિવસ પર ખાસ ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે.
પોષણ અભિયાન સાથે જોડાયેલી મહત્વની બાબતો
- ભારત સરકારે દેશમાંથી કુપોષણ નાબૂદ કરવા માટે માર્ચ ૨૦૧૮માં પોષણ અભિયાન શરૂ કર્યું હતું. આ મિશન હેઠળ અલગ-અલગ મંત્રાલયો ભેગા મળીને કામ કરે છે.
- સરકારે વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨માં પોષણ સંબંધિત તમામ યોજનાઓને જોડીને મિશન પોષણ ૨.૦ બનાવ્યું હતું. આ એકીકૃત મિશન મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય હેઠળ ચલાવવામાં આવે છે.
- આ મિશનના પહેલા ભાગ એટલે કે પોષણ અભિયાનમાં ટેક્નોલોજી, જન આંદોલન અને લોકોના વર્તનમાં બદલાવ લાવીને પોષણનું સ્તર સુધારવામાં આવે છે.
- બીજો ભાગ આંગણવાડી સેવાઓ છે, જે સ્થાનિક સ્તરે પૂરક આહાર, ગરમ રાંધેલું ભોજન અને બાળપણની સંભાળ પૂરી પાડે છે.
- ત્રીજો ભાગ કિશોરીઓ માટેની યોજના છે. આ યોજના શાળાએ ન જતી કિશોરીઓને પોષણયુક્ત આહાર આપીને મદદ કરે છે.
- લોકોમાં જાગૃતિ લાવવા માટે દર વર્ષે સપ્ટેમ્બર મહિનાને રાષ્ટ્રીય પોષણ માહ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.
- ભારતમાં કુપોષણ હજુ પણ એક મોટો પડકાર છે. તે મહિલાઓ અને બાળકોના સ્વાસ્થ્ય, ભણતર અને કામ કરવાની ક્ષમતાને સીધી અસર કરે છે.
પોષણ અભિયાનને જન આંદોલન બનાવવું
- આ મિશન માત્ર સરકારી યોજના નથી, પણ તેને એક જન આંદોલન બનાવવામાં આવ્યું છે. આનાથી સમાજના દરેક વ્યક્તિ આ અભિયાનમાં પોતાની ભાગીદારી નોંધાવે છે.
- બાળકોને ખવડાવવાની રીતો, સ્વચ્છતા અને સમયસર ડૉક્ટરની સલાહ જેવી બાબતોમાં કાયમી સુધારો લાવવા માટે લોકોની સક્રિય ભાગીદારી ખૂબ જ જરૂરી છે.
પોષણ પખવાડિયા ૨૦૨૬
- વર્ષ ૨૦૧૮થી દર વર્ષે એપ્રિલ મહિનામાં બે અઠવાડિયા માટે પોષણ પખવાડિયાનું આયોજન કરવામાં આવે છે. આ અભિયાનથી ગ્રામીણ સ્તરે જાગૃતિ ફેલાવવામાં આવે છે.
- ૮મું પોષણ પખવાડિયું ૯ એપ્રિલથી ૨૩ એપ્રિલ ૨૦૨૬ દરમિયાન યોજાયું હતું. આ વર્ષની થીમ બાળકના શરૂઆતના છ વર્ષમાં મગજનો મહત્તમ વિકાસ કરવા પર હતી.
- વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો દર્શાવે છે કે બાળકના મગજનો ૮૫%થી વધુ વિકાસ છ વર્ષની ઉંમર સુધીમાં થઈ જાય છે. તેમાં પણ પ્રથમ ૧,૦૦૦ દિવસ સૌથી મહત્વના હોય છે.
- વર્ષ ૨૦૨૬ના આ અભિયાનમાં પોષણની વ્યાખ્યાને વધુ વ્યાપક બનાવવામાં આવી હતી. મગજના સારા વિકાસ માટે પૌષ્ટિક ખોરાકની સાથે બાળકની પ્રવૃત્તિઓ પર પણ ધ્યાન અપાયું હતું.
- પોષણ માહ અને પોષણ પખવાડિયા જેવા કાર્યક્રમો લોકોમાં સ્વાસ્થ્ય, પ્રતિકારક શક્તિ અને પોષણ અંગે જાગૃતિ લાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
પોષણ ટ્રેકર દ્વારા ડિજિટલ મોનિટરિંગ
- સરકારે આંગણવાડીની સેવાઓને ઓનલાઇન મોનિટર કરવા અને પારદર્શિતા લાવવા માટે ૧ માર્ચ ૨૦૨૧ના રોજ પોષણ ટ્રેકર નામનું ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ શરૂ કર્યું હતું.
- આ મોબાઇલ એપ દ્વારા આંગણવાડી ખુલવાનો સમય, બાળકોની હાજરી અને બાળકના વિકાસ પર વાસ્તવિક સમયમાં નજર રાખવામાં આવે છે.
- આ પોષણ ટ્રેકર એપ્લિકેશન સગર્ભા સ્ત્રીઓ, સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ, કિશોરીઓ અને છ વર્ષ સુધીના બાળકોની માહિતી એકઠી કરે છે.
આગળનો માર્ગ
- ભારત હવે કલ્યાણકારી યોજનાઓથી આગળ વધીને પોષણને જનભાગીદારીનું મિશન બનાવી રહ્યું છે.
- આ પ્રગતિને જાળવી રાખવા માટે આંગણવાડી કેન્દ્રોને મજબૂત કરવા અને ડિજિટલ મોનિટરિંગ સિસ્ટમનો વ્યાપ વધારવો જરૂરી છે.
- સ્થાનિક સ્તરે પૌષ્ટિક ખોરાકનું ઉત્પાદન વધારીને અને લોકોની ટેવો બદલીને આપણે દેશને કુપોષણ મુક્ત બનાવી શકીશું.