નમામિ ગંગે કાર્યક્રમ અને જન ગંગા લોકભાગીદારી
#GS-2 #GS-3 #ગુડ ગવર્નન્સ અને સામાજિક ન્યાય #સરકારી નીતિઓ અને હસ્તક્ષેપ #પર્યાવરણ #હવામાન પરિવર્તન #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય
મુખ્ય મુદ્દા
- વર્ષ 2014 માં શરૂ કરાયેલ નમામિ ગંગે કાર્યક્રમ (NGP) ગંગા નદીના પુનરુત્થાન અને પ્રદૂષણ નિવારણ માટેનું ભારતનું મુખ્ય મિશન છે.
- મંજૂર કરાયેલા 524 પ્રોજેક્ટ્સ માંથી 355 પ્રોજેક્ટ્સ નદીની સફાઈ અને નિવસનતંત્રના રક્ષણ માટે પૂરા થઈ ચૂક્યા છે.
- ગંગા બેસિન વિસ્તારમાં જંગલ સુધારણા હેઠળ 33,024 હેક્ટર જમીન પર સફળતાપૂર્વક વૃક્ષારોપણ કરવામાં આવ્યું છે.
- જન ગંગા પહેલ ગંગા સ્વચ્છતા પખવાડિયા અને ગંગા પ્રહરી જેવા સ્વયંસેવકો દ્વારા સામાન્ય લોકોને નદી સંરક્ષણમાં જોડે છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- સરકારે જણાવ્યું છે કે નમામિ ગંગે કાર્યક્રમ ના જનભાગીદારી પિલર જન ગંગા ના કારણે નદી સંરક્ષણનું કામ માત્ર સરકારી યોજના ન રહેતાં એક લોક ચળવળ બની ગયું છે.
નમામિ ગંગે કાર્યક્રમ વિશેની મુખ્ય હકીકતો
- નમામિ ગંગે કાર્યક્રમ (NGP) વર્ષ 2014 માં શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો, જેનો મુખ્ય હેતુ ગંગા અને તેની સહાયક નદીઓમાં પ્રદૂષણ ઘટાડવાનો અને નદીનું પુનરુત્થાન કરવાનો છે.
- આ કાર્યક્રમ માત્ર નદી સાફ કરવા પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ જૈવવિવિધતા જાળવવા અને નદીના આખા નિવસનતંત્રને સુધારવા પર ભાર મૂકે છે.
- નદીની સફાઈ માટે ત્રણ તબક્કા નક્કી કરાયા છે: તુરંત દેખાતા પ્રાથમિક કામો, મધ્યમ ગાળાના પ્રોજેક્ટ્સ અને લાંબા ગાળાના આયોજનો.
- આ યોજના જન ભાગીદારી ના સિદ્ધાંત પર જન ગંગા પહેલ ચલાવે છે, જેથી સ્થાનિક લોકો પોતે નદીની સફાઈમાં જોડાવા લાગે.
- આ મિશનમાં ગટરના પાણીનું ટ્રીટમેન્ટ, રિવરફ્રન્ટ વિકાસ, વૃક્ષારોપણ, પાણીની ગુણવત્તાનું વૈજ્ઞાનિક મોનિટરિંગ અને લોકજાગૃતિ જેવા કામો આવરી લેવાયા છે.
નમામિ ગંગે કાર્યક્રમ હેઠળની મુખ્ય સિદ્ધિઓ
- આ યોજના હેઠળ અત્યાર સુધીમાં 524 પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરાયા છે, જેમાંથી 355 પ્રોજેક્ટ્સ પૂરા થઈ ચૂક્યા છે.
- વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓથી ગંગા ડોલ્ફિન, ઘડિયાળ, કાચબા, હિલસા મછલી અને જળબિલાડી જેવા જળચર જીવોના સંરક્ષણ અને બચાવ કામગીરીને મજબૂત બનાવાઈ છે.
- ગંગા કિનારે જંગલ વિસ્તાર વધારવા માટે આશરે 33,024 હેક્ટર જમીન પર વૃક્ષારોપણ કરવામાં આવ્યું છે, જેનાથી નદીની પારિસ્થિતિકી સુધરી છે.
- CPCB ના રિપોર્ટ અનુસાર ગંગાના પાણીની ગુણવત્તામાં સુધારો થયો છે, અને ઘણા સ્થળોએ pH તથા ડીઝોલ્વ્ડ ઓક્સિજન (DO) ના સ્તર સ્નાન કરવા યોગ્ય સ્તરે પહોંચ્યા છે.
નદી સંરક્ષણમાં જનભાગીદારી
- જન ગંગા એ NGP નો એવો ભાગ છે જે સામાન્ય નાગરિકોને નદી સંરક્ષણમાં સક્રિયપણે જોડે છે અને જવાબદારીનો અહેસાસ કરાવે છે.
- 16 થી 31 માર્ચ દરમિયાન યોજાતા ગંગા સ્વચ્છતા પખવાડિયા માં વિદ્યાર્થીઓ, સ્વયંસેવકો અને સ્થાનિક લોકો ઉત્સાહભેર સફાઈ ઝુંબેશમાં ભાગ લે છે.
- એક પેડ મા કે નામ જેવી વૃક્ષારોપણ ઝુંબેશ દ્વારા લોકો નદીકિનારે વૃક્ષો વાવે છે, જેનાથી જમીનનું ધોવાણ અટકે છે અને નદીકિનારો મજબૂત બને છે.
- યુનિવર્સિટી ગંગા ક્લબ અને શાળાના ઇકો-ક્લબ્સ દ્વારા યુવાનોને વ્યાખ્યાનો, ક્ષેત્ર મુલાકાતો અને સ્પર્ધાઓ દ્વારા નદી પ્રત્યે જાગરૂક બનાવવામાં આવે છે.
- ગંગા ઉત્સવ, સ્વચ્છતા હી સેવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસ જેવા કાર્યક્રમો દ્વારા નાગરિકોનો ગંગા નદી સાથેનો સાંસ્કૃતિક સંબંધ વધુ ગાઢ બને છે.
- ગંગા પ્રહરી અને ગંગા સેવા દૂત જેવા સ્થાનિક સ્વયંસેવકો ગ્રામીણ સ્તરે જૈવવિવિધતા બચાવવા અને સતત જાગૃતિ ફેલાવવાનું કામ કરે છે.
- BSF ની મહિલા ટીમે યોજેલી ગંગા રિવર રાફ્ટિંગ એક્સપિડિશન જેવા કાર્યક્રમો લોકોનું ધ્યાન ખેંચે છે અને પર્યાવરણ જાગૃતિ ફેલાવે છે.
આગળનો માર્ગ
- નદીઓના કાયમી પુનરુત્થાન માટે વૈજ્ઞાનિક ટેકનોલોજી, ટકાઉ વિકાસ અને સ્થાનિક લોકોની સતત ભાગીદારી ખૂબ જ જરૂરી છે.
- જન ગંગા પહેલે સાબિત કર્યું છે કે જ્યારે નાગરિકો માત્ર દર્શક મટીને નદીના રક્ષક બને છે, ત્યારે જ દેશની નદીઓને સાચા અર્થમાં બચાવી શકાય છે.