એમએમડીઆર સુધારા વિધેયક 2026 અને ભારતનું નાણાકીય સમવાયતંત્ર
#GS-2 #ભારતીય રાજ્યવ્યવસ્થા અને બંધારણ #સમવાયતંત્ર #GS-3 #અર્થતંત્ર #કરવેરા #ખાણકામ ક્ષેત્ર #એમએમડીઆર સુધારા વિધેયક 2026
મુખ્ય મુદ્દા
- સંસદે Mines and Minerals (Development and Regulation) Amendment Bill, 2026 પસાર કર્યું છે. આ કાયદાનો હેતુ રાજ્યો દ્વારા લાદવામાં આવતા અલગ-અલગ મિનરલ ટેક્સ ઘટાડીને આખા દેશમાં એકસરખી કર વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો છે.
- ઝારખંડ, ઓડિશા અને છત્તીસગઢ જેવા ખનિજસમૃદ્ધ રાજ્યો પોતાની ટેક્સ સિવાયની આવકનો 75% થી 80% હિસ્સો ખાણકામ ક્ષેત્રમાંથી મેળવે છે, તેથી નવા નિયમોથી તેમના બજેટ પર મોટી અસર પડશે.
- વર્ષ 2024ના MADA કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટની 9 ન્યાયાધીશોની બેન્ચે 8:1 ની બહુમતીથી ચુકાદો આપ્યો હતો કે મિનરલ રોયલ્ટી એ ટેક્સ નથી, અને બંધારણની એન્ટ્રી 49 તથા એન્ટ્રી 50 હેઠળ રાજ્યોને ટેક્સ નાખવાનો અધિકાર છે.
- આ વિધેયક દ્વારા સેક્શન 9D ઉમેરીને રાજ્યો પર નવા ટેક્સ લાદવા પર રોક લગાવવામાં આવી છે, જેથી National Critical Mineral Mission (NCMM) હેઠળ મહત્વના ખનિજોનું ઉત્પાદન વધારી શકાય.
- કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સંકલન જાળવવા માટે GST કાઉન્સિલની જેમ મિનરલ ટેક્સેશન કાઉન્સિલ બનાવવાની અને સરકારિયા તથા પુંછી કમિશનની ભલામણો અમલમાં મૂકવાની સલાહ આપવામાં આવી છે.
પ્રસ્તાવના
- ભારત સરકારે Mines and Minerals (Development and Regulation) Amendment Bill, 2026 પસાર કર્યું છે. આ પગલું દેશના કુદરતી સંસાધનોના સંચાલનમાં એક મોટો બદલાવ લાવશે.
- આ નવો કાયદો ખનિજો પર અલગ-અલગ ટેક્સ અને સેસ લાદવાની રાજ્ય સરકારોની સત્તા ઘટાડે છે, જેથી આખા દેશમાં એકસરખી અને સ્થિર કર વ્યવસ્થા ઊભી કરી શકાય.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- MMDR Amendment Bill, 2026 નો મુખ્ય હેતુ ખાણકામ ક્ષેત્રમાં રોકાણ વધારવાનો છે, પરંતુ તેનાથી ખનિજ ધરાવતા રાજ્યોની પોતાની આવક કમાવવાની સત્તા ઘટી જાય છે.
બંધારણીય અને કાનૂની માળખું
- કેન્દ્રીય યાદી (એન્ટ્રી 54, યાદી I) મુજબ જાહેર હિત માટે સંસદ પાસે ખાણ અને ખનિજ વિકાસના નિયમો બનાવવાની સંપૂર્ણ સત્તા છે.
- રાજ્ય યાદી (એન્ટ્રી 23, યાદી II) રાજ્યોને ખાણકામ અંગે નિયમો બનાવવાની સત્તા આપે છે, પરંતુ આ સત્તા સંસદના કાયદાને આધીન રહે છે.
- રાજ્ય યાદી (એન્ટ્રી 50, યાદી II) હેઠળ રાજ્યોને ખનિજ અધિકારો પર કર લાદવાનો હક છે, પરંતુ સંસદ કાયદો બનાવીને તેના પર નિયંત્રણ મૂકી શકે છે.
- રાજ્ય યાદી (એન્ટ્રી 49, યાદી II) રાજ્યોને જમીન અને મકાનો પર ટેક્સ ઉઘરાવવાની ખાસ અને સ્વતંત્ર સત્તા આપે છે.
- મુખ્ય વિવાદ એ છે કે કેન્દ્ર સરકાર રાજ્યોના ટેક્સ રોકવા માટે પોતાની સત્તાનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યારે રાજ્યોનું માનવું છે કે આ તેમના બંધારણીય અધિકારો પર ત્રાપ છે.
ન્યાયિક સંદર્ભ: MADA (2024) નો ઐતિહાસિક ચુકાદો
- Mineral Area Development Authority (MADA) v. SAIL (2024) કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટની 9 જજની બેન્ચે 8:1 ના બહુમતીથી ચુકાદો આપ્યો હતો કે ખનિજ રોયલ્ટી એ ટેક્સ નથી પરંતુ એક કરાર આધારિત ફી છે.
- સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે રાજ્યો પાસે એન્ટ્રી 49 હેઠળ ખનિજ ધરાવતી જમીન પર અને એન્ટ્રી 50 હેઠળ ખનિજ અધિકારો પર ટેક્સ લાદવાનો પૂર્ણ અધિકાર છે.
- આ ચુકાદાના જવાબમાં કેન્દ્ર સરકારે 2026 ના નવા સુધારામાં સેક્શન 9D ઉમેર્યું છે, જેથી રાજ્યોને ખનિજો પર વધારાનો ટેક્સ કે સેસ ઉઘરાવતા રોકી શકાય.
વિધેયકની તરફેણમાં દલીલો
- આ કાયદો આવ્યા પહેલા દરેક રાજ્ય અલગ-અલગ ટેક્સ અને એન્ટ્રી ફી લેતા હતા જેથી ભાવમાં મોટો તફાવત રહેતો. એકસરખો ટેક્સ આવવાથી વિદેશી રોકાણકારોનો વિશ્વાસ વધશે.
- સ્ટીલ, એલ્યુમિનિયમ અને વીજળી જેવા ઉદ્યોગો માટે ખનિજો કાચો માલ છે. રાજ્યોના ટેક્સ ઘટવાથી ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટશે અને ભારતીય માલ વિદેશમાં સસ્તો થશે.
- National Critical Mineral Mission (NCMM) હેઠળ લિથિયમ અને કોબાલ્ટ જેવા મહત્વના ખનિજો શોધવા અને ખોદવા માટે સ્પષ્ટ નિયમો મદદરૂપ બનશે.
- દેશભરમાં એકસરખી નીતિ હોવાથી રાજ્યો વચ્ચે આંતરિક સ્પર્ધા અટકશે અને એક રાજ્યમાંથી બીજા રાજ્યમાં માલ સરળતાથી જઈ શકશે.
પડકારો અને વિધેયકની વિરુદ્ધમાં દલીલો
- ઝારખંડ, ઓડિશા, છત્તીસગઢ, રાજસ્થાન, મધ્ય પ્રદેશ અને કર્ણાટક જેવા રાજ્યો પોતાની ટેક્સ વગરની આવકનો 75% થી 80% હિસ્સો ખાણકામમાંથી મેળવે છે, તેથી ટેક્સ રોકાવાથી તેમનું બજેટ ખોરવાશે.
- GST આવ્યા પછી રાજ્યો પાસે પોતાના ટેક્સ લાદવાના રસ્તા ખૂબ ઓછા બચ્યા છે, તેમાં ખનિજ જમીન પરનો ટેક્સ તેમની આવકનો મોટો આશરો હતો.
- ખાણકામથી સ્થાનિક વિસ્તારમાં જંગલો કપાય છે અને પ્રદૂષણ વધે છે. આ નુકસાન ભરપાઈ કરવા અને આદિવાસીઓના કલ્યાણ માટે રાજ્યોને પોતાના ફંડની જરૂર પડે છે.
- રાજ્યો સાથે ચર્ચા કર્યા વગર કે સંસદીય સમિતિને મોકલ્યા વગર આ બિલ પસાર કરવાથી સરકારિયા અને પુંછી કમિશન દ્વારા દર્શાવેલા સહકારી સમવાયતંત્રના સિદ્ધાંતને નુકસાન થાય છે.
બહુ-પરિમાણીય અસર મેટ્રિક્સ
- આર્થિક દ્રષ્ટિએ, કાચો માલ સસ્તો થવાથી ઉદ્યોગોને ફાયદો થશે, પરંતુ રાજ્યોની આવક ઘટતા તેમણે વધુ દેવું કરવું પડશે.
- સમવાયતંત્રીય દ્રષ્ટિએ, બંધારણની કલમ 301 મુજબ દેશભરમાં વેપાર સરળ બનશે, પરંતુ રાજ્યોએ નાણાં માટે કેન્દ્ર સરકાર પર વધુ નિર્ભર રહેવું પડશે.
- સામાજિક દ્રષ્ટિએ, મંજૂરીઓ ઝડપી મળવાથી સ્થાનિક લોકોને રોજગારી મળશે, પરંતુ District Mineral Foundation (DMF) સિવાયની આદિવાસી કલ્યાણ યોજનાઓ માટે બજેટ ઘટી શકે છે.
- પર્યાવરણીય દ્રષ્ટિએ, મોટી કંપનીઓ આવવાથી સારી ટેકનોલોજી આવશે, પરંતુ પર્યાવરણના સુધારા માટે રાજ્યો પોતાની રીતે અલગ સેસ ઉઘરાવી શકશે નહીં.
આગળનો માર્ગ
- GST કાઉન્સિલ ની જેમ એક મિનરલ ટેક્સેશન કાઉન્સિલ બનાવવી જોઈએ, જ્યાં કેન્દ્ર અને રાજ્યો ભેગા મળીને ટેક્સના દર નક્કી કરે.
- જે રાજ્યોની આવક ખાણકામ પર વધુ નિર્ભર છે તેમને થતા નુકસાનની ભરપાઈ કરવા માટે થોડા વર્ષો સુધી ખાસ નાણાકીય સહાય આપવી જોઈએ.
- કાયદા હેઠળ નક્કી થતી રોયલ્ટીના દર બજારના ભાવ સાથે જોડીને નિયમિત બદલવા જોઈએ, જેથી મોંઘવારી વધતા રાજ્યોની આવક આપોઆપ વધે.
- District Mineral Foundation (DMF) અને CAMPA ફંડનો ઉપયોગ વધારીને સ્થાનિક આદિવાસી વિસ્તારના વિકાસ માટે વધુ નાણાં વાપરવા જોઈએ.
- દેશના આર્થિક વિકાસની સાથે રાજ્યોની નાણાકીય સ્વતંત્રતા પણ જળવાઈ રહે તે માટે સહકારી સમવાયતંત્રના સિદ્ધાંતનું પાલન કરવું જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- દેશનો વિકાસ અને રાજ્યોની નાણાકીય સ્વતંત્રતા બંને જરૂરી છે, તેથી મિનરલ ટેક્સેશન કાઉન્સિલ જેવી સંસ્થાઓ બનાવીને કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સંમતિ સાધવી ખૂબ જરૂરી છે.