આબોહવા સંશોધન પર મેગા સાયન્સ વિઝન-2035 અહેવાલ
#GS-3 #પર્યાવરણ #આબોહવા પરિવર્તન #પ્રદૂષણ #ટકાઉ વિકાસ #માળખાકીય સુવિધા #અર્થતંત્ર #પ્રિલિમ્સ માટે ઝડપી તથ્યો
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- મેગા સાયન્સ વિઝન-2035 (MSV) આબોહવા સંશોધન અહેવાલ જણાવે છે કે ભારતે વૈજ્ઞાનિક સાધનો બનાવવાની પોતાની ક્ષમતા મોટા પાયે ગુમાવી દીધી છે.
- આ કારણે દેશ આબોહવા પર નજર રાખવા માટે વિદેશી સાધનો પર ખૂબ જ આધાર રાખવા લાગ્યો છે.
- આ બહારથી મંગાવેલા સાધનો વર્ષો સુધી વગર કેલિબ્રેશને ચાલે છે, જેનાથી ભારતની આબોહવા માહિતીની ગુણવત્તા બગડે છે.
અહેવાલની મુખ્ય બાબતો
- ભારતના ક્લાઇમેટ સાયન્સ ક્ષેત્રમાં દેશની અંદર જ સાધનો બનાવવાની ક્ષમતા લગભગ ખતમ થઈ ગઈ છે.
- આ કારણે પર્યાવરણની મહત્વની માહિતી માટે વિદેશી મશીનો પર નભવું પડે છે.
- વિદેશી સાધનોની લાંબા સમય સુધી ચકાસણી ન થવાને કારણે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય જર્નલોમાં ખોટી માહિતી છપાય છે.
- આનાથી ભારતના વૈજ્ઞાનિક અહેવાલોની વિશ્વસનીયતા પર આખી દુનિયામાંથી સવાલો ઉઠે છે.
- ભારત પેરિસ કરાર હેઠળ 2030 સુધીમાં 500 GW બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ ક્ષમતા હાંસલ કરવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.
- પરંતુ અહેવાલ ચેતવણી આપે છે કે મોટા પાયે લાગુ થતા સોલાર અને પવન ઉર્જા પ્રોજેક્ટ્સની પર્યાવરણ પર લાંબી અસર કેવી પડશે તે હજુ સ્પષ્ટ નથી.
- હવામાનના લાંબા ગાળાના બદલાવ સમજવા માટે ભારત હાલમાં અમેરિકા અને યુરોપના મોડેલો વાપરે છે.
- આ વિદેશી મોડેલો ભારતની સ્થાનિક ભૌગોલિક સ્થિતિ માટે બનાવવામાં આવ્યા નથી, જેથી તે આપણા દેશ માટે પૂરતા સાચા સાબિત થતા નથી.
- સરકારી Government e-Marketplace (GeM) પોર્ટલ દ્વારા ખરીદી કરવાનો નિયમ હોવાથી વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓને મુશ્કેલી પડે છે, કારણ કે ઓછા ભાવે કામ કરતા વેપારીઓ સંશોધન માટે જોઈતા ચોક્કસ સાધનો પૂરા પાડી શકતા નથી.
- વૈશ્વિક ટેન્ડર મંગાવવાનો વિકલ્પ હતો, પણ સરકારી પ્રક્રિયાઓમાં ઘણો સમય બગડતો હતો.
- આ સમસ્યા ઉકેલવા માટે નાણા મંત્રાલયે જૂન 2025 માં ખરીદીના નિયમો હળવા કર્યા છે, જેથી અમુક સંસ્થાઓ Rs 200 crore સુધીના સાધનો GeM વગર બહારથી ખરીદી શકે.
- અહેવાલમાં અન્ય ખામીઓ પણ બતાવી છે જેમ કે કાર્બન કેપ્ચર અને સ્ટોરેજ ટેકનોલોજી પર પૂરતું સંશોધન નથી થયું.
- પર્યાવરણની દેખરેખના ડેટા અને જાહેર આરોગ્યના ડેટા વચ્ચે મોટું અંતર છે.
- સામાન્ય નીતિઓમાં આબોહવાને ધ્યાનમાં રાખવા માટે કોઈ નક્કર માળખું ઉપલબ્ધ નથી.
ભારતીય હવામાન આગાહીના અન્ય માળખાકીય પડકારો
- ભારતની હવામાન આગાહીની સરખામણી અમેરિકા કે બ્રિટન જેવા દેશો સાથે સીધી કરવી યોગ્ય નથી.
- ભારતની ઉષ્ણકટિબંધીય આબોહવા ખૂબ જ ઝડપથી બદલાય છે અને ત્યાં ઉત્તરના દેશો જેવી સ્થિરતા હોતી નથી.
- ચાલુ આબોહવા કટોકટી જૂના હવામાનના નિયમોને સતત તોડી રહી છે.
- આ મોટા બદલાવને કારણે જૂની પદ્ધતિઓ પર આધાર રાખવો મુશ્કેલ બને છે કારણ કે ભવિષ્યનું હવામાન ભૂતકાળના ડેટાથી અલગ પડે છે.
- હવામાનની સાચી માહિતી મળવી તે વિસ્તારના કદ પર આધાર રાખે છે.
- મોસમી પવનો કે મોટા પાયે ગરમીના મોજા જેવી મોટી ઘટનાઓ IMD સરખામણીએ સાચી આગાહી કરી શકે છે, પણ અચાનક થતી સ્થાનિક આફતોની આગાહી કરવી ખૂબ જ અઘરી છે.
ભારતની હવામાન આગાહી પહેલો
- મિશન મોસમ એ વાતાવરણીય સંશોધન અને નિરીક્ષણ નેટવર્કને મજબૂત કરવાની એક રાષ્ટ્રીય પહેલ છે.
- ભારત ફોરકાસ્ટિંગ સિસ્ટમ (BharatFS) દેશની અંદર જ હવામાનની અદ્યતન માહિતી આપે છે.
- ઇમ્પેક્ટ-બેસ્ડ ફોરકાસ્ટિંગ (IBF) માત્ર તાપમાન જણાવવાને બદલે સંભવિત નુકસાન સામે અગાઉથી ચેતવણી આપે છે.
- AI-Enabled Forecast of Monsoon Advance આધુનિક ટેકનોલોજીની મદદથી ચોમાસાના આગમનની સાચી માહિતી આપે છે.
- ડોપ્લર વેધર રેડાર ભારે વરસાદ અને વાવાઝોડા પર સતત નજર રાખે છે.
- પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલય દ્વારા મિશન મોસમ હેઠળ SkyCast System બનાવવામાં આવી છે, જે ઉડ્ડયન ક્ષેત્રના હવામાન પર નજર રાખે છે.
- આ સિસ્ટમ વિમાનના ઉતરાણ અને ઉપડતી વખતે ધુમ્મસ, વિન્ડ ટર્બ્યુલન્સ અને વિઝિબિલિટીની સાચી માહિતી આપીને મુસાફરોની સુરક્ષા વધારવામાં મદદ કરે છે.
મેગા સાયન્સ વિઝન-2035 અહેવાલ
- આ ભારતના ક્લાઇમેટ રિસર્ચ સમુદાય દ્વારા તૈયાર કરાયેલો એક વિગતવાર રોડમેપ છે.
- ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ સાયન્સ (IISc), બેંગલુરુ આ સંસ્થા આ પ્રોજેક્ટ માટે મુખ્ય સંસ્થા હતી.
- આ અહેવાલ કેન્દ્ર સરકારના Principal Scientific Adviser (PSA) ની ઓફિસને સોંપવામાં આવ્યો છે.
- તેનો મુખ્ય હેતુ ભવિષ્યની જરૂરિયાતો, સંશોધનની પ્રાથમિકતાઓ અને નાણાકીય જરૂરિયાતો નક્કી કરવાનો છે.
MSV અહેવાલની ભલામણો
- અહેવાલમાં આઠ મેગા પ્રોજેક્ટ્સ સૂચવવામાં આવ્યા છે જેમાં અદ્યતન ઓબ્ઝર્વેટરી, સમર્પિત ઉપગ્રહો અને સ્થાનિક સેન્સર બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે.
- ભારતે કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI) અને મશીન લર્નિંગનો ઉપયોગ કરીને આપણી આબોહવા મુજબ ખુદનું અર્થ સિસ્ટમ મોડેલ બનાવવું જોઈએ.
- વૈજ્ઞાનિક સાધનો અને કેલિબ્રેશન ટેકનોલોજીનું ઉત્પાદન દેશમાં જ વધારવા માટે ખાસ રોકાણ કરવું જોઈએ.
- દેશમાં હવામાન સ્ટેશનો, દરિયાઈ બોય નેટવર્ક અને ગ્રીનહાઉસ ગેસ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ્સનો વ્યાપ વધારવો જોઈએ.
- અહેવાલ મુજબ Social Cost of Carbon નક્કી કરવું જોઈએ અને હવામાં પ્રદૂષણ ફેલાવનારાઓ પાસેથી દંડ વસૂલવા માટે polluter pays નિયમ કડક કરવો જોઈએ.
આગળનો માર્ગ
- ભારતમાં ગરમીના મોજા, અનિયમિત ચોમાસું અને ગ્લેશિયર પીગળવા જેવી આબોહવાકીય સમસ્યાઓ વધી રહી છે.
- આપણા દેશમાં જ વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતાઓ વધારવી એ આ સ્થિતિનો સામનો કરવા માટે ખૂબ જ જરૂરી છે.
- Bharat Forecasting System (BharatFS) અને AI-enabled Forecast of Monsoon Advance જેવા પ્રોજેક્ટ્સ બતાવે છે કે વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર બનવું જરૂરી છે.
- ખરીદીની નીતિઓને સંશોધનની જરૂરિયાતો સાથે જોડવાથી ભારત હવામાન આગાહીમાં વૈશ્વિક સ્તરે આગળ વધી શકશે.