ભારતમાં FIR પાછી ખેંચવા અને બંધ કરવા માટેની કાનૂની પ્રક્રિયા
#જીએસ-2 #ભારતીય રાજવ્યવસ્થા અને બંધારણ #ન્યાયતંત્ર #કારોબારી #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #સુશાસન #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- સુપ્રીમ કોર્ટે તાજેતરમાં સ્પષ્ટતા કરી છે કે આંદોલન દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓ પર નોંધાયેલી FIR રાજ્ય સરકારો પાછી ખેંચી શકે છે.
- રાજ્ય સરકારોએ ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) હેઠળ આપેલી કાનૂની પ્રક્રિયાનુંચુસ્તપણે પાલન કરવું પડશે.
FIR શું છે?
- કોઈપણ ગંભીર ગુનાની માહિતી મળે ત્યારે પોલીસ જે પહેલી લેખિત નોંધ તૈયાર કરે છે તેને FIR કહેવામાં આવે છે.
- પોલીસ દફતરે FIR નોંધાતાની સાથે જ BNSS હેઠળ સત્તાવાર તપાસ શરૂ થઈ જાય છે.
FIR ની મુખ્ય વિશેષતાઓ
- FIR એ મુખ્ય દસ્તાવેજ છે જે પોલીસને કોર્ટના વોરંટ વગર તપાસ કરવાની સત્તા આપે છે.
- કોઈપણ મંત્રી કે સરકારી અધિકારી સીધા પોતાના આદેશથી FIR રદ કરી શકતા નથી.
- એકવાર FIR નોંધાઈ જાય પછી કેસ બંધ કરવા માટે કોર્ટની મંજૂરી મેળવવી ફરજિયાત છે.
- FIR એ માત્ર ગુનાની પ્રાથમિક માહિતી છે, કોર્ટમાં ટ્રાયલ દરમિયાન સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી તે આખરી પુરાવો ગણાતો નથી.
FIR અથવા ફોજદારી કેસ કેવી રીતે પાછો ખેંચી અથવા બંધ કરી શકાય?
- તપાસ દરમિયાન આરોપી સામે પુરતા પુરાવા ન મળે તો પોલીસ BNSS ની કલમ 193 હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ ક્લોઝર રિપોર્ટ રજૂ કરે છે.
- પલાનીસ્વામી વીરરાજા વિરુદ્ધ કર્ણાટક રાજ્ય (2026) કેસ મુજબ મેજિસ્ટ્રેટ પાસે આ રિપોર્ટ સ્વીકારવાનો, નકારવાનો કે વધુ તપાસનો આદેશ આપવાનો પૂરો હક છે.
- BNSS ની કલમ 360 હેઠળ સરકારી વકીલ કેસનો ચુકાદો આવે તે પહેલાં કેસ પાછો ખેંચવા કોર્ટમાં અરજી કરી શકે છે.
- કેસ પાછો ખેંચવાનો નિર્ણય સરકારી આદેશથી નહીં પણ સરકારી વકીલના પોતાના સ્વતંત્ર નિર્ણય પર આધારિત હોવો જોઈએ.
- શિયોનંદન પાસવાન વિરુદ્ધ બિહાર રાજ્ય (1986) ચુકાદા અનુસાર કોર્ટે જાહેર હિત જોઈને જ કેસ પાછો ખેંચવાની મંજૂરી આપવી પડે છે.
- મંજૂરી આપતા પહેલાં કોર્ટે પીડિત પક્ષને પોતાની વાત રજૂ કરવાની પૂરતી તક આપવી પડે છે.
- BNSS ની કલમ 528 હેઠળ હાઈકોર્ટને કાનૂની પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ રોકવા FIR કે ચાર્જશીટ રદ કરવાની ખાસ સત્તા મળેલી છે.
- જો પ્રથમ દૃષ્ટિએ કોઈ ગુનો બનતો ન હોય અથવા ગંભીર ન હોય તેવા કેસમાં સમાધાન થઈ ગયું હોય તો હાઈકોર્ટ કેસ રદ કરી શકે છે.
મહત્વ
- વિદ્યાર્થી આંદોલનકારીઓ પરના નાના-મોટા કેસ પાછા ખેંચવાથી શાંતિ સ્થપાય છે અને યુવાનોની કારકિર્દી પર ગુનાહિત દાગ લાગતો નથી.
- સરકાર સીધી રીતે FIR રદ કરી શકતી નથી, જેનાથી કોર્ટની દેખરેખ જળવાઈ રહે છે અને પીડિતોના અધિકારોનું રક્ષણ થાય છે.