મહારાષ્ટ્રમાં ભૂસ્ખલન: કારણો, પડકારો અને NDMA ની માર્ગદર્શિકા
#GS-3 #આપદા વ્યવસ્થાપન #આપદા ભૂગોળ #લેન્ડસ્લાઇડ (ભૂસ્ખલન) #મહારાષ્ટ્ર #NDMA
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારે ચોમાસાના વરસાદને કારણે **મહારાષ્ટ્ર**માં મોટા પાયે ભૂસ્ખલન થયું છે. આના લીધે **મુંબઈ-પુણે એક્સપ્રેસવે** અને **મુંબઈ-ગોવા હાઈવે** જેવા મુખ્ય રસ્તાઓ બંધ કરવા પડ્યા છે.
લેન્ડસ્લાઇડ (ભૂસ્ખલન) વિશે માહિતી
- જ્યારે ગુરુત્વાકર્ષણ બળના કારણે પહાડો કે ઢાળ પરથી ખડકો, માટી અને કચરો ઝડપથી નીચે તરફ સરકવા લાગે છે, ત્યારે તેને ભૂસ્ખલન કહેવાય છે.
- જ્યારે ઢાળ પર નીચે તરફ ખેંચતું દબાણ માટી કે ખડકોની પોતાની પકડ કરતાં વધી જાય છે, ત્યારે જમીન સરકી પડે છે.
ભારતમાં ભૂસ્ખલનને લગતા મુખ્ય આંકડા
- ભારતના કુલ જમીન વિસ્તારનો લગભગ **15%** ભાગ (આશરે **0.42 મિલિયન ચોરસ કિમી**) ભૂસ્ખલનના જોખમ હેઠળ આવે છે.
- સ્થાનિક જમીનની નાજુક સ્થિતિના કારણે **હિમાલય**, **ઉત્તર-પૂર્વ ભારત**, **પશ્ચિમ ઘાટ** અને **પૂર્વ ઘાટ** સૌથી વધુ જોખમી વિસ્તારો છે.
- ઘણા ભૂસ્ખલન સંભવિત વિસ્તારો **સિસ્મિક ઝોન IV અને V** માં આવે છે, જ્યાં ધરતીકંપના આંચકા ભૂસ્ખલનનું જોખમ વધારે છે.
ભારતમાં ભૂસ્ખલન માટે જવાબદાર પરિબળો
- સતત ભારે વરસાદથી જમીનમાં પાણીનું દબાણ વધે છે. તેનાથી માટીની પકડ નબળી પડે છે અને ઢાળ ભારે થઈને સરકે છે. **જુલાઈ 2026** ના ચોમાસામાં **ખોપોલી-કુસગાંવ મિસિંગ લિંક** પર આ જ રીતે પથ્થરો પડ્યા હતા.
- રસ્તા કે રેલવે બનાવવા માટે પહાડોને યોગ્ય એન્જિનિયરિંગ વગર સીધા કાપવામાં આવે ત્યારે ઢાળની કુદરતી મજબૂતી તૂટી જાય છે. **કોંકણ** વિસ્તારમાં ચોમાસામાં આવા કારણે અવારનવાર કાટમાળ પડે છે.
- ઝાડોના ઊંડા મૂળ જમીનને પકડી રાખે છે. ઝાડ કાપી નાખવાથી ઉપરની માટી ધોવાઈ જાય છે. **મસુરી**માં વ્યાપારી બાંધકામ માટે ઝાડ કાપવાથી જમીન સહેલાઈથી સરકવા લાગી છે.
- પૃથ્વીના પેટાળની હલનચલનથી પહાડોના ખડકોમાં તિરાડો પડે છે. **ઉત્તરાખંડ**ના **હિમાલય** વિસ્તારના કાચા પહાડોમાં સામાન્ય વરસાદ કે હળવા આંચકાથી પણ મોટા રોકસ્લાઇડ થાય છે.
લેન્ડસ્લાઇડ જોખમ વ્યવસ્થાપનમાં મુખ્ય પડકારો
- ઘણા ગામડાઓ દુર્ગમ પહાડી વિસ્તારોમાં હોવાથી રાહત ટીમો સમયસર પહોંચી શકતી નથી. **પુણે**ના **માવળ** તાલુકાના **પાટણ** ગામમાં મદદ પહોંચાડવા **NDRF ની 5મી બટાલિયન** ને ભારે મશીનરી વાપરવી પડી હતી.
- ભારે વરસાદ અને ઘાટા વાદળોના કારણે હેલિકોપ્ટરની મદદ મળી શકતી નથી. **ચિપલૂણ** નજીક **મુંબઈ-ગોવા હાઈવે** પર સતત પથ્થરો પડવાના કારણે રસ્તો સાફ કરવામાં કલાકો સુધી મોડું થયું હતું.
- સ્થાનિક નગરપાલિકાઓ જોખમી ઢાળ પર બાંધકામ અટકાવતા જમીન-વપરાશના નિયમોનું કડક પાલન કરાવવામાં નિષ્ફળ જાય છે.
- મોટાભાગના વિસ્તારોમાં જમીનની હલનચલન માપતા સેન્સર કે રિયલ-ટાઇમ ચેતવણી આપતી સિસ્ટમ નથી. તેથી લોકોને સમયસર સુરક્ષિત સ્થળે ખસેડી શકાતા નથી.
રાષ્ટ્રીય આપદા વ્યવસ્થાપન સત્તામંડળ (NDMA) ની માર્ગદર્શિકા
- ભારતીય ભૂવૈજ્ઞાનિક સર્વેક્ષણ (**GSI**) ને દેશભરમાં થતા ભૂસ્ખલનની ઘટનાઓનો ડેટાબેઝ તૈયાર કરવાની જવાબદારી આપવામાં આવી છે.
- સુરક્ષિત બાંધકામ માટે **1:50,000** અને **1:10,000** ના સ્કેલ પર **લેન્ડસ્લાઇડ હેઝાર્ડ ઝોનેશન (LHZ)** નકશા તૈયાર કરવામાં આવે છે.
- મુખ્ય રસ્તાઓ પર કાચા ઢાળને મજબૂત કરવા પ્રોટેક્શન વોલ, રોક બોલ્ટિંગ અને લોખંડની જાળી જેવી સ્ટ્રક્ચરલ એન્જિનિયરિંગ પદ્ધતિઓ વાપરવી જરૂરી છે.
- પહાડી ઢાળ પર પાણી જમા ન થાય તે માટે ડ્રેનેજ સિસ્ટમ બનાવીને વરસાદી પાણીને સુરક્ષિત રીતે બહાર કાઢવું જોઈએ.
આગળનો માર્ગ
- **મુંબઈ-પુણે એક્સપ્રેસવે** જેવા મુખ્ય માર્ગો પર ઓટોમેટિક સેન્સર અને સ્માર્ટ રેન ગેજ મૂકવા જોઈએ, જેથી જોખમ સમયે લોકોને અગાઉથી ચેતવણી આપી શકાય.
- હાઈવે પર પથ્થરો પડતા અટકાવવા માટે મજબૂત સ્ટીલની જાળીઓ અને રોકફોલ શેલ્ટર બનાવવા ફરજિયાત કરવા જોઈએ.
- ચોમાસું શરૂ થાય તે પહેલાં **LiDAR** અને ડ્રોન ટેકનોલોજીની મદદથી વર્ષમાં બે વાર પહાડોની તપાસ કરીને નવી પડેલી તિરાડો શોધી લેવી જોઈએ.
- પહાડોને આડેધડ કાપવા પર સરકારે કડક પ્રતિબંધ મૂકવો જોઈએ અને રસ્તાના કામોમાં પગથિયાં જેવા સ્ટેપ કાપવાની પદ્ધતિ વાપરવી જોઈએ.
- દૂરના ગામડાઓમાં સ્થાનિક સ્વયંસેવકોને બચાવ કામગીરી અને પ્રાથમિક સારવારની તાલીમ આપીને સ્થાનિક ટીમો તૈયાર કરવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- જોકે **GSI** અને **NDRF** જેવી સંસ્થાઓ બચાવ કામગીરીમાં સારું કામ કરે છે, પરંતુ અણધડ બાંધકામ અને નિયમોના અનાદરથી વારંવાર હાઈવે બંધ થાય છે.
- લોકોની સુરક્ષા માટે **NDMA** ની માર્ગદર્શિકાને સ્થાનિક બાંધકામ નિયમોમાં ફરજિયાત સામેલ કરવી અને ચેતવણી આપતી ટેકનોલોજી ગોઠવવી અત્યંત જરૂરી છે.