મહારાષ્ટ્રમાં ભૂસ્ખલન: કારણો, પડકારો અને NDMA ની માર્ગદર્શિકા
#GS-3 #આપદા વ્યવસ્થાપન #આપદા ભૂગોળ #લેન્ડસ્લાઇડ (ભૂસ્ખલન) #મહારાષ્ટ્ર #NDMA
મુખ્ય મુદ્દા
- ભારતમાં આશરે 15% જમીન વિસ્તાર (0.42 મિલિયન ચોરસ કિમી) ભૂસ્ખલનના ભારે જોખમ હેઠળ આવે છે.
- તાજેતરમાં ભારે વરસાદના કારણે મહારાષ્ટ્રમાં ભૂસ્ખલન થતાં મુંબઈ-પુણે એક્સપ્રેસવે અને મુંબઈ-ગોવા હાઈવે બંધ કરવા પડ્યા હતા.
- રસ્તા માટે પહાડોનું અણધડ કાપકામ, વૃક્ષોનું નિકંદન, વરસાદી પાણીનું દબાણ અને સિસ્મિક ઝોન IV અને V ભૂસ્ખલન માટે મુખ્ય જવાબદાર છે.
- NDMA ની માર્ગદર્શિકા 1:10,000 ના ધોરણે જોખમ મેપિંગ, ડ્રેનેજ વ્યવસ્થા, પ્રોટેક્શન વોલ અને સેન્સર આધારિત અગાઉથી ચેતવણી આપતી સિસ્ટમ પર ભાર મૂકે છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારે ચોમાસાના વરસાદને કારણે મહારાષ્ટ્રમાં મોટા પાયે ભૂસ્ખલન થયું છે. આના લીધે મુંબઈ-પુણે એક્સપ્રેસવે અને મુંબઈ-ગોવા હાઈવે જેવા મુખ્ય રસ્તાઓ બંધ કરવા પડ્યા છે.
લેન્ડસ્લાઇડ (ભૂસ્ખલન) વિશે માહિતી
- જ્યારે ગુરુત્વાકર્ષણ બળના કારણે પહાડો કે ઢાળ પરથી ખડકો, માટી અને કચરો ઝડપથી નીચે તરફ સરકવા લાગે છે, ત્યારે તેને ભૂસ્ખલન કહેવાય છે.
- જ્યારે ઢાળ પર નીચે તરફ ખેંચતું દબાણ માટી કે ખડકોની પોતાની પકડ કરતાં વધી જાય છે, ત્યારે જમીન સરકી પડે છે.
ભારતમાં ભૂસ્ખલનને લગતા મુખ્ય આંકડા
- ભારતના કુલ જમીન વિસ્તારનો લગભગ 15% ભાગ (આશરે 0.42 મિલિયન ચોરસ કિમી) ભૂસ્ખલનના જોખમ હેઠળ આવે છે.
- સ્થાનિક જમીનની નાજુક સ્થિતિના કારણે હિમાલય, ઉત્તર-પૂર્વ ભારત, પશ્ચિમ ઘાટ અને પૂર્વ ઘાટ સૌથી વધુ જોખમી વિસ્તારો છે.
- ઘણા ભૂસ્ખલન સંભવિત વિસ્તારો સિસ્મિક ઝોન IV અને V માં આવે છે, જ્યાં ધરતીકંપના આંચકા ભૂસ્ખલનનું જોખમ વધારે છે.
ભારતમાં ભૂસ્ખલન માટે જવાબદાર પરિબળો
- સતત ભારે વરસાદથી જમીનમાં પાણીનું દબાણ વધે છે. તેનાથી માટીની પકડ નબળી પડે છે અને ઢાળ ભારે થઈને સરકે છે. જુલાઈ 2026 ના ચોમાસામાં ખોપોલી-કુસગાંવ મિસિંગ લિંક પર આ જ રીતે પથ્થરો પડ્યા હતા.
- રસ્તા કે રેલવે બનાવવા માટે પહાડોને યોગ્ય એન્જિનિયરિંગ વગર સીધા કાપવામાં આવે ત્યારે ઢાળની કુદરતી મજબૂતી તૂટી જાય છે. કોંકણ વિસ્તારમાં ચોમાસામાં આવા કારણે અવારનવાર કાટમાળ પડે છે.
- ઝાડોના ઊંડા મૂળ જમીનને પકડી રાખે છે. ઝાડ કાપી નાખવાથી ઉપરની માટી ધોવાઈ જાય છે. મસુરીમાં વ્યાપારી બાંધકામ માટે ઝાડ કાપવાથી જમીન સહેલાઈથી સરકવા લાગી છે.
- પૃથ્વીના પેટાળની હલનચલનથી પહાડોના ખડકોમાં તિરાડો પડે છે. ઉત્તરાખંડના હિમાલય વિસ્તારના કાચા પહાડોમાં સામાન્ય વરસાદ કે હળવા આંચકાથી પણ મોટા રોકસ્લાઇડ થાય છે.
લેન્ડસ્લાઇડ જોખમ વ્યવસ્થાપનમાં મુખ્ય પડકારો
- ઘણા ગામડાઓ દુર્ગમ પહાડી વિસ્તારોમાં હોવાથી રાહત ટીમો સમયસર પહોંચી શકતી નથી. પુણેના માવળ તાલુકાના પાટણ ગામમાં મદદ પહોંચાડવા NDRF ની 5મી બટાલિયન ને ભારે મશીનરી વાપરવી પડી હતી.
- ભારે વરસાદ અને ઘાટા વાદળોના કારણે હેલિકોપ્ટરની મદદ મળી શકતી નથી. ચિપલૂણ નજીક મુંબઈ-ગોવા હાઈવે પર સતત પથ્થરો પડવાના કારણે રસ્તો સાફ કરવામાં કલાકો સુધી મોડું થયું હતું.
- સ્થાનિક નગરપાલિકાઓ જોખમી ઢાળ પર બાંધકામ અટકાવતા જમીન-વપરાશના નિયમોનું કડક પાલન કરાવવામાં નિષ્ફળ જાય છે.
- મોટાભાગના વિસ્તારોમાં જમીનની હલનચલન માપતા સેન્સર કે રિયલ-ટાઇમ ચેતવણી આપતી સિસ્ટમ નથી. તેથી લોકોને સમયસર સુરક્ષિત સ્થળે ખસેડી શકાતા નથી.
રાષ્ટ્રીય આપદા વ્યવસ્થાપન સત્તામંડળ (NDMA) ની માર્ગદર્શિકા
- ભારતીય ભૂવૈજ્ઞાનિક સર્વેક્ષણ (GSI) ને દેશભરમાં થતા ભૂસ્ખલનની ઘટનાઓનો ડેટાબેઝ તૈયાર કરવાની જવાબદારી આપવામાં આવી છે.
- સુરક્ષિત બાંધકામ માટે 1:50,000 અને 1:10,000 ના સ્કેલ પર લેન્ડસ્લાઇડ હેઝાર્ડ ઝોનેશન (LHZ) નકશા તૈયાર કરવામાં આવે છે.
- મુખ્ય રસ્તાઓ પર કાચા ઢાળને મજબૂત કરવા પ્રોટેક્શન વોલ, રોક બોલ્ટિંગ અને લોખંડની જાળી જેવી સ્ટ્રક્ચરલ એન્જિનિયરિંગ પદ્ધતિઓ વાપરવી જરૂરી છે.
- પહાડી ઢાળ પર પાણી જમા ન થાય તે માટે ડ્રેનેજ સિસ્ટમ બનાવીને વરસાદી પાણીને સુરક્ષિત રીતે બહાર કાઢવું જોઈએ.
આગળનો માર્ગ
- મુંબઈ-પુણે એક્સપ્રેસવે જેવા મુખ્ય માર્ગો પર ઓટોમેટિક સેન્સર અને સ્માર્ટ રેન ગેજ મૂકવા જોઈએ, જેથી જોખમ સમયે લોકોને અગાઉથી ચેતવણી આપી શકાય.
- હાઈવે પર પથ્થરો પડતા અટકાવવા માટે મજબૂત સ્ટીલની જાળીઓ અને રોકફોલ શેલ્ટર બનાવવા ફરજિયાત કરવા જોઈએ.
- ચોમાસું શરૂ થાય તે પહેલાં LiDAR અને ડ્રોન ટેકનોલોજીની મદદથી વર્ષમાં બે વાર પહાડોની તપાસ કરીને નવી પડેલી તિરાડો શોધી લેવી જોઈએ.
- પહાડોને આડેધડ કાપવા પર સરકારે કડક પ્રતિબંધ મૂકવો જોઈએ અને રસ્તાના કામોમાં પગથિયાં જેવા સ્ટેપ કાપવાની પદ્ધતિ વાપરવી જોઈએ.
- દૂરના ગામડાઓમાં સ્થાનિક સ્વયંસેવકોને બચાવ કામગીરી અને પ્રાથમિક સારવારની તાલીમ આપીને સ્થાનિક ટીમો તૈયાર કરવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- જોકે GSI અને NDRF જેવી સંસ્થાઓ બચાવ કામગીરીમાં સારું કામ કરે છે, પરંતુ અણધડ બાંધકામ અને નિયમોના અનાદરથી વારંવાર હાઈવે બંધ થાય છે.
- લોકોની સુરક્ષા માટે NDMA ની માર્ગદર્શિકાને સ્થાનિક બાંધકામ નિયમોમાં ફરજિયાત સામેલ કરવી અને ચેતવણી આપતી ટેકનોલોજી ગોઠવવી અત્યંત જરૂરી છે.