1946 ની અંતરિમ સરકાર: માળખું, ભૂમિકા અને ઐતિહાસિક મહત્વ
#GS-1 #ઈતિહાસ #આધુનિક ભારત #સ્વતંત્રતા સંગ્રામ #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય
મુખ્ય મુદ્દા
- 2 સપ્ટેમ્બર 1946 ના રોજ જવાહરલાલ નેહરુ ની આગેવાની હેઠળ ભારતની અંતરિમ સરકાર રચાઈ હતી, જેણે 15 ઓગસ્ટ 1947 ની આઝાદી પહેલાં સત્તા ટ્રાન્સફર સંભાળી હતી.
- આ સરકાર કેબિનેટ મિશન યોજના (1946) હેઠળ ભારત શાસન અધિનિયમ, 1919 ની જોગવાઈઓ મુજબ વાયસરોયની કાર્યકારી પરિષદ તરીકે કામ કરતી હતી.
- ઓલ-ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગે શરૂઆતમાં 16 ઓગસ્ટ 1946 ના રોજ 'ડાયરેક્ટ એક્શન ડે' યોજ્યો હતો, પરંતુ પછીથી 26 ઓક્ટોબર 1946 ના રોજ તે સરકારમાં જોડાઈ હતી.
- નાણા મંત્રી લિયાકત અલી ખાન ની અડચણોથી મડાગાંઠ વધી, જેના કારણે નેતાઓને ખાતરી થઈ કે 3 જૂન 1947 ના માઉન્ટબેટન પ્લાન મુજબ ભાગલા સ્વીકારવા જરૂરી હતા.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- દર વર્ષે 2 સપ્ટેમ્બર નો દિવસ 1946 માં જવાહરલાલ નેહરુ ના નેતૃત્વ હેઠળ રચાયેલી ભારતની પ્રથમ અંતરિમ સરકાર ની યાદ અપાવે છે.
- આ નવી વ્યવસ્થાથી ભારતીય નેતાઓને 15 ઓગસ્ટ 1947 ની સ્વતંત્રતા પહેલાં દેશનો વહીવટ ચલાવવાની વાસ્તવિક સત્તા મળી હતી.
પૃષ્ઠભૂમિ અને ઉદ્ભવ
- બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી આર્થિક તંગી અને 1946 ના રોયલ ઈન્ડિયન નેવી વિદ્રોહ જેવા ક્રાંતિકારી બનાવોના કારણે બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ક્લેમેન્ટ એટલી એ સત્તા ટ્રાન્સફરની પ્રક્રિયા ઝડપી બનાવવી પડી હતી.
કેબિનેટ મિશન યોજના (1946)
- માર્ચ 1946 માં બ્રિટનથી લોર્ડ પેથિક-લોરેન્સ, સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સ અને એ.વી. એલેક્ઝાન્ડર નું એક મિશન ભારત આવ્યું હતું.
- કેબિનેટ મિશન યોજના (1946) એ પાકિસ્તાન ની અલગ માંગણી ફગાવી દીધી અને દેશ માટે ત્રણ સ્તરનું સંઘીય માળખું સૂચવ્યું, જેમાં પ્રાંતોને સેક્શન A (હિંદુ બહુમતી), સેક્શન B (મુસ્લિમ બહુમતી) અને સેક્શન C (બંગાળ અને અસમ) માં વહેંચવામાં આવ્યા હતા.
- આ યોજનામાં 389 સભ્યોની બંધારણ સભા ની જોગવાઈ હતી, તેમજ દેશી રજવાડાં પરથી બ્રિટિશ સાર્વભૌમત્વ સમાપ્ત કરી અંતરિમ સરકાર બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂકાયો હતો.
માળખું અને કાનૂની વ્યવસ્થા
- આ અંતરિમ સરકાર એક અસ્થાયી વહીવટી મંડળ તરીકે કામ કરતી હતી, જેનો મુખ્ય હેતુ આઝાદી સુધી દેશનો કારોબાર સંભાળવાનો હતો.
- આ માત્ર સરકારી ખાતાના વડાઓનું મંડળ ન હતું, પરંતુ એક વાસ્તવિક કેબિનેટ તરીકે કારોબાર ચલાવવા માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું.
- આ સરકારની મુખ્ય જવાબદારીઓ દેશને આઝાદી માટે તૈયાર કરવાની, સત્તા ટ્રાન્સફરની કામગીરી સરળ બનાવવાની અને બંધારણ સભા ને મદદ કરવાની હતી.
- આ મંડળ ભારત શાસન અધિનિયમ, 1919 હેઠળ પુનઃગઠિત વાયસરોયની કાર્યકારી પરિષદ તરીકે કામ કરતું હતું, જેમાં ભારતીય નેતાઓને વાસ્તવિક કારોબારી સત્તા આપવામાં આવી હતી.
- વાયસરોય લોર્ડ વેવલ પરિષદના પ્રમુખ હતા, જ્યારે જવાહરલાલ નેહરુ ને કાર્યકારી પરિષદના ઉપપ્રમુખ બનાવવામાં આવ્યા હતા જેઓ વડાપ્રધાન તરીકે કારોબાર સંભાળતા હતા.
ડાયરેક્ટ એક્શન ડે અને સરકારની રચના
- પ્રાંતોના જૂથ બનાવવા અને બેઠકોની વહેંચણી અંગે મતભેદ ઊભા થતાં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચેની વાટાઘાટો નિષ્ફળ ગઈ હતી.
- મુસ્લિમ લીગે યોજનાનો અસ્વીકાર કરી 16 ઓગસ્ટ 1946 ના રોજ 'ડાયરેક્ટ એક્શન ડે' ની જાહેરાત કરી, જેના કારણે કલકત્તા સહિત દેશભરમાં ભારે કોમી રમખાણો ફાટી નીકળ્યા હતા.
- હિંસા અને લીગના બહિષ્કાર છતાં લોર્ડ વેવલે જવાહરલાલ નેહરુ ને સરકાર રચવા આમંત્રણ આપ્યું, અને આ સરકારે 2 સપ્ટેમ્બર 1946 ના રોજ કામગીરી શરૂ કરી.
મુસ્લિમ લીગનો પ્રવેશ
- સત્તાથી અલગ પડી જવાનો ડર લાગતાં મુસ્લિમ લીગે 26 ઓક્ટોબર 1946 ના રોજ કેબિનેટ મિશન યોજના સ્વીકાર્યા વગર જ સરકારમાં જોડાવાનો નિર્ણય લીધો.
- લીગના પાંચ પ્રતિનિધિઓને સમાવવા માટે કોંગ્રેસના ત્રણ મંત્રીઓએ રાજીનામું આપ્યું, અને લિયાકત અલી ખાન ને નાણા મંત્રી બનાવવામાં આવ્યા.
- નાણા મંત્રી તરીકે લિયાકત અલી ખાન એ પોતાની સત્તાનો ઉપયોગ કરીને કોંગ્રેસ મંત્રીઓની યોજનાઓ અને પ્રસ્તાવિત કામોમાં અડચણો ઊભી કરી.
અંતરિમ સરકારનું મહત્વ
- જવાહરલાલ નેહરુ એ આ સમય દરમિયાન અલિપ્તતાવાદ પર આધારિત ભારતની સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિનો પાયો નાખ્યો.
- આ સરકારે દેશી રજવાડાં સાથે વાટાઘાટો શરૂ કરીને તેમને ભારતીય સંઘ માં જોડવા માટેનું પ્રાથમિક માળખું તૈયાર કર્યું.
- ભારતીય નેતાઓએ નાગરિક સેવાઓ, પોલીસ અને સશસ્ત્ર દળો નો વહીવટ પોતાના હાથમાં લેવાનું શરૂ કર્યું.
- આ ગાળામાં નેતાઓને દેશનો વહીવટ ચલાવવાનો, અનાજ પુરવઠો સંભાળવાનો અને આર્થિક આયોજન કરવાનો મહત્ત્વનો અનુભવ મળ્યો.
- કેબિનેટમાં સતત સર્જાતી મડાગાંઠના કારણે સરદાર પટેલ અને જવાહરલાલ નેહરુ ને સમજાયું કે ગૃહયુદ્ધ ટાળવા માટે 3 જૂન 1947 ના માઉન્ટબેટન પ્લાન મુજબ દેશના ભાગલા સ્વીકારવા જરૂરી હતા.