ભારતમાં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર આધારિત રાષ્ટ્ર નિર્માણ અને વિકાસ

ભારતમાં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર આધારિત રાષ્ટ્ર નિર્માણ અને વિકાસ

#જીએસ-૩ #અર્થતંત્ર #ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #સારી શાસન વ્યવસ્થા #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #આઈસીટી #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #ગુજરાત

શા માટે ચર્ચામાં છે?

  • તાજેતરમાં પીઆઈબી (PIB) દ્વારા એક મોટો અહેવાલ બહાર પાડવામાં આવ્યો છે.
  • આ અહેવાલમાં છેલ્લા બાર વર્ષમાં ભારતના ભૌતિક, નાણાકીય અને ડિજિટલ ક્ષેત્રે થયેલા મોટા ફેરફારોની માહિતી આપવામાં આવી છે.

ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર આધારિત રાષ્ટ્ર નિર્માણ વિશે

  • ભારતમાં માળખાકીય સુવિધાઓનું નિર્માણ હવે આર્થિક વિકાસ અને જનકલ્યાણનું મુખ્ય સાધન બની ગયું છે.
  • સરકારની આયોજનબદ્ધ નીતિઓને કારણે મોટા પાયે લોજિસ્ટિક્સ અને સામાન્ય લોકોની જરૂરિયાતો વચ્ચે સારો તાલમેળ બેઠો છે.

રેલવે અને હાઇવેની ગતિશીલતા

  • વર્ષ 2014 પહેલા રેલવે નેટવર્કનું વિજળીકરણ માત્ર 20% હતું, જે વધીને માર્ચ 2026 સુધીમાં 99.6% થઈ ગયું છે અને તેમાં 69,873 રૂટ કિલોમીટર આવરી લેવાયા છે.
  • દેશભરમાં કુલ 162 સ્વદેશી વંદે ભારત સેવાઓ અને 60 સસ્તી અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ ટ્રેનો કાર્યરત છે.
  • સ્વદેશી ટ્રેન સુરક્ષા પ્રણાલી કવચ (સંસ્કરણ 4.0) ને 3,103 રૂટ કિમી અને 4,277 લોકોમોટિવ્સ પર લગાડવામાં આવી છે, જેનાથી ટ્રેન અકસ્માતો 2014-15 માં 135 હતા તે ઘટીને 2025-26 માં 16 થઈ ગયા છે.
  • ભારત 63.73 લાખ કિમી સાથે દુનિયાનું બીજું સૌથી મોટું રોડ નેટવર્ક ધરાવે છે, અને ચાર કે તેથી વધુ લેનવાળા નેશનલ હાઇવે 2014 માં 18,371 કિમી હતા જે વધીને માર્ચ 2026 સુધીમાં 45,516 કિમી થયા છે.
  • પ્રધાન મંત્રી ગ્રામ સડક યોજના (PMGSY) હેઠળ બજેટ 2014-15 માં ₹386 કરોડ હતું જે વધારીને 2026-27 માં ₹19,000 કરોડ કરવામાં આવ્યું છે, જેનાથી 99.6% ગામડાઓ જોડાઈ ગયા છે.

નાગરિક ઉડ્ડયન, પરિવહન અને દરિયાઈ વેપાર

  • યુડાન (UDAN) યોજનાની મદદથી ચાલુ એરપોર્ટની સંખ્યા 2014 માં 74 હતી તે ડબલ થઈને 2026 માં 165 થઈ ગઈ છે અને તેનાથી 665 રૂટ પર 1.64 કરોડ મુસાફરોને ફાયદો થયો છે.
  • 38 એરપોર્ટ પર 9.3 કરોડ કરતા વધુ મુસાફરોએ ડિજી યાત્રા ચહેરા ઓળખવાની સિસ્ટમનો ઉપયોગ કર્યો છે.
  • મેટ્રો રેલવેનું નેટવર્ક 2014 માં 248 કિમી હતું જે 26 શહેરોમાં વધીને 2026 સુધીમાં 1,155 કિમી કરતા વધુ થયું છે, જેથી ભારત દુનિયાનું ત્રીજું સૌથી મોટું મેટ્રો નેટવર્ક બન્યું છે.
  • મુખ્ય બંદરોની ક્ષમતા 2014 માં 873 MMTPA હતી જે વધીને 2026 માં 1,726 MMTPA થઈ છે, જેનાથી માલસામાન ઉતારવાનો સમય 94 કલાકથી ઘટીને 48.8 કલાક થયો છે અને વાર્ષિક ₹10,910 કરોડનો નફો થયો છે.
  • રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો 5 થી વધારીને 111 કાર્યરત કોરિડોર કરવામાં આવ્યા છે, જેથી જળમાર્ગ દ્વારા થતું પરિવહન 2014 માં 29 MMT હતું તે માર્ચ 2026 સુધીમાં 218 MMT પહોંચી ગયું છે.

પાણીની સુરક્ષા, પરવડે તેવા મકાનો અને સ્વચ્છ ઉર્જા

  • જલ જીવન મિશન હેઠળ ગ્રામીણ ભારતમાં નળના પાણીના જોડાણો 2019 માં 3.23 કરોડ ઘર એટલે કે 17% હતા તે વધીને જૂન 2026 માં 15.86 કરોડ ઘર એટલે કે 81.94% થઈ ગયા છે.
  • પીએમએવાઈ-અર્બન હેઠળ મંજૂર થયેલા 125.31 લાખ મકાનોમાંથી 98.10 લાખ મકાનો પૂરા થયા છે, અને 96% મકાનો મહિલાઓના નામે નોંધાયેલા છે.
  • પીએમએવાઈ-ગ્રામીણ હેઠળ 3.06 કરોડ ગ્રામીણ મકાનો બનાવી દેવાયા છે.
  • વીજળીની ખાધ 2014 માં 4.2% હતી જે ઘટીને 2025-26 માં 0.03% થઈ ગઈ છે, અને કુલ વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા 532.74 ગીગાવોટ થઈ છે, જેનાથી COP21 ના લક્ષ્યો સમય કરતા દસ વર્ષ વહેલા પૂરા થયા છે.
  • દેશમાં એલપીજી (LPG) ગૈસનું જોડાણ 2014 માં 55.9% હતું જે વધીને 2026 માં 107.2% થઈ ગયું છે અને કુલ ગ્રાહકો 33.39 કરોડ પહોંચી ગયા છે.

જાહેર ડિજિટલ માળખું અને લોજિસ્ટિક્સ

  • ઇન્ટરનેટ જોડાણો લગભગ ચાર ગણા વધીને 100.29 કરોડ થયા છે, અને પ્રતિ વપરાશકર્તા માસિક ડેટાનો વપરાશ 2014 માં 61.66 MB હતો જે 2025 માં વધીને 24.01 GB થઈ ગયો છે.
  • આધાર કાર્ડની સંખ્યા 144 કરોડથી વધુ થઈ ગઈ છે અને જન ધન ખાતાધારકોની સંખ્યા 57.71 કરોડ પહોંચી ગઈ છે.
  • યુપીઆઈ (UPI) દ્વારા એકલા માર્ચ 2026 માં જ ₹29.53 લાખ કરોડના મૂલ્યના 2,264 કરોડ ડિજિટલ વ્યવહારો થયા છે અને તે આઠ દેશોમાં કામ કરે છે.
  • પ્રગતિ (PRAGATI) પ્લેટફોર્મ દ્વારા ₹85 લાખ કરોડ કરતા વધુની કિંમતના 382 અટકેલા પ્રોજેક્ટ્સની સમીક્ષા કરવામાં આવી છે અને 2015 થી અત્યાર સુધીમાં 2,958 સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં આવી છે.

પડકારો

  • કેન્દ્ર સરકારના પોર્ટલ પર મંજૂરીઓ ઝડપથી મળે છે, પરંતુ જ્યારે કામ સ્થાનિક નગરપાલિકાઓ અને રાજ્યની કચેરીઓ દ્વારા થાય ત્યારે વિલંબ થાય છે.
  • હિમાલય જેવા પહાડી વિસ્તારોમાં રસ્તા બનાવતી વખતે જમીન સરકવાની સમસ્યા રહે છે, જેના માટે મોંઘા રક્ષણાત્મક પગલાં લેવા પડે છે.
  • સસ્તા મોબાઇલ ડેટા પેક મળવાને કારણે લોકો પીએમ-વાણી (PM-WANI) હેઠળ બનેલા 4.10 લાખથી વધુ મફત વાઇ-ફાઇ હોટસ્પોટનો પૂરતો ઉપયોગ કરતા નથી.
  • જમીન સંપાદનને લગતા કાનૂની વિવાદોને કારણે હાઇ-સ્પીડ ફ્રેઇટ કોરિડોર અને એક્સપ્રેસ વે ના કામો જિલ્લા સ્તરે અટકી જાય છે.

આગળનો માર્ગ

  • વૈશ્વિક ઉત્પાદન કંપનીઓને આકર્ષવા માટે ભાવ્યા (BHAVYA) યોજના હેઠળ 100 નવા ઇન્ડસ્ટ્રીયલ સ્માર્ટ હબ બનાવવાનું કામ પૂરું કરવું.
  • રેલવેની સલામતી વધારવા માટે બાકી રહેલા 24,427 રૂટ કિલોમીટર પર કવચ 4.0 ની સ્થાપના ઝડપથી કરવી.
  • ગામડાઓમાં નળના પાણીની બાકી રહેલી 18% ખાધ પૂરી કરવા માટે 2028 સુધી મૂડી રોકાણ જાળવી રાખવું.
  • નવા પ્રોજેક્ટ્સ માટે નાણાં ઊભા કરવા પારદર્શક રોકાણ ટ્રસ્ટો જેવા કે ઇન્વિટ્સ (InvITs) દ્વારા ચાલુ હાઇવે અને પાવર ગ્રીડનું મુડીકરણ કરવું.
  • સરહદ પારના વેપારને મજબૂત કરવા માટે ઉભરતા બજારોમાં UPI અને ડિજીલોકર નો વ્યાપ વધારવો.

નિષ્કર્ષ

  • ભારતે ધીમી ગતિના બાકામથી આગળ વધીને આધુનિક અને ટેકનોલોજી આધારિત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર આયોજન તરફ મોટો બદલાવ કર્યો છે.
  • ચેનાબ બ્રિજ જેવા મોટા પ્રોજેક્ટ્સ અને ડિજિટલ નેટવર્ક દ્વારા દેશે આર્થિક વિકાસને સીધો નાગરિકોના કલ્યાણ સાથે જોડ્યો છે.