ઇન્ડિયન સ્ટેટિસ્ટિકલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ બિલ 2026 અને સંસ્થાકીય વહીવટી સુધારા
#GS-2 #ગવર્નન્સ અને સામાજિક ન્યાય #સુશાસન #નિયમનકારી સંસ્થાઓ #સરકારી નીતિઓ #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- સરકારે ISI ના વહીવટમાં સુધારા કરવા માટે લોકસભા માં ઇન્ડિયન સ્ટેટિસ્ટિકલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (ISI) વિધેયક, 2026 રજૂ કર્યું છે.
- આ કાયદાનો મુખ્ય હેતુ વિવિધ વિષયોમાં સંશોધનને પ્રોત્સાહન આપવાનો અને ISI ને વૈશ્વિક સ્તરનું શ્રેષ્ઠ સંસ્થાપન બનાવવાનો છે.
- જોકે, આ સુધારાથી કેન્દ્ર સરકારનું નિયંત્રણ વધશે અને સંસ્થાની સ્વાયત્તતા ઘટશે તેવી ચિંતાઓ વ્યક્ત થઈ રહી છે.
ISI વિધેયક, 2026 ની મુખ્ય જોગવાઈઓ
- આ બિલ ઇન્ડિયન સ્ટેટિસ્ટિકલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ એક્ટ, 1959 ને રદ કરે છે અને ISI ને રજિસ્ટર્ડ સોસાયટીમાંથી બિન-નફાકારક વૈધાનિક સંસ્થામાં રૂપાંતરિત કરે છે.
- ભારતના રાષ્ટ્રપતિ સંસ્થાના વિઝિટર રહેશે, જેઓ કામગીરીની તપાસ કરી શકશે અને જરૂરી આદેશો આપી શકશે.
- નિર્ણયો ઝડપી બનાવવા માટે જૂની 33 સભ્યો ની કાઉન્સિલને સ્થાને 11 સભ્યો નું નવું બોર્ડ ઓફ ગવર્નર્સ બનાવવામાં આવશે.
- આ બોર્ડ બજેટ મંજૂર કરવા, નવા વિભાગો શરૂ કરવા, ડિગ્રી આપવા અને આંતરિક નિયમો બનાવવાની સત્તા ધરાવશે.
- શૈક્ષણિક બાબતો માટે એકેડેમિક કાઉન્સિલ, નાણાકીય દેખરેખ માટે ફાઇનાન્સ કમિટી અને પ્રાદેશિક કેન્દ્રો માટે મેનેજમેન્ટ કાઉન્સિલ ની રચના કરાશે.
- વિઝિટરની પૂર્વ મંજૂરી મેળવ્યા પછી જ બોર્ડ ઓફ ગવર્નર્સ મુખ્ય કાર્યકારી અધિકારી તરીકે ડાયરેક્ટરની નિમણૂક કરશે.
- શરૂઆતના પ્રથમ નિયમો મંજૂર થઈ ગયા પછી, ભવિષ્યના નિયમ સુધારા માટે કેન્દ્ર સરકારની મંજૂરી લેવી પડશે નહીં.
પડકારો
- પ્રતિનિધિઓથી ભરેલી 33 સભ્યો ની કાઉન્સિલને બદલે 11 સભ્યો નું બોર્ડ બનાવવાથી પ્રોફેસરો અને શિક્ષકોની ભાગીદારી ઘટી શકે છે.
- વડાઓ અને ડાયરેક્ટરની નિમણૂકમાં સરકાર અને વિઝિટરનો સીધો હસ્તક્ષેપ વધવાથી સંસ્થાની સ્વતંત્રતા જોખમાવાની ભીતિ છે.
- એકેડેમિક કાઉન્સિલ ફક્ત સલાહ આપી શકશે પરંતુ આખરી નિર્ણય બોર્ડ લેશે, જેનાથી શિક્ષણ અને સંશોધનની સ્વાયત્તતા સીમિત થઈ શકે છે.
- ઉદ્યોગો સાથે જોડાણ અને કમાણી પર વધુ પડતો ભાર મૂકવાથી મૂળભૂત આંકડાકીય સંશોધન પાછળ ધકેલાઈ જવાનો ડર છે.
ISI ની ઐતિહાસિક કામગીરી
- જાણીતા આંકડાશાસ્ત્રી પ્રશાંત ચંદ્ર મહાલનોબિસ એ 1931 માં પ્રેસિડેન્સી કોલેજમાં એક નાની લેબોરેટરી તરીકે ISI ની સ્થાપના કરી હતી.
- આ સંસ્થા સોસાયટીઝ રજિસ્ટ્રેશન એક્ટ, 1860 હેઠળ નોંધાઈ હતી અને 1959 ના કાયદા વડે તેને રાષ્ટ્રીય મહત્વની સંસ્થા નો દરજ્જો મળ્યો હતો.
- તેનું મુખ્ય મથક કોલકાતા માં આવેલું છે, જ્યારે દિલ્હી, બેંગલુરુ, ચેન્નઈ અને તેજપુર માં તેના સક્રિય કેન્દ્રો ચાલુ છે.
- હાલમાં સંસ્થાનો વહીવટ 33 સભ્યો ની વિશાળ કાઉન્સિલ ચલાવે છે, જેમાં વિજ્ઞાનીઓ ઉપરાંત RBI અને નાણા મંત્રાલયના સભ્યો સામેલ છે.
- અત્યારની વ્યવસ્થામાં આ કાઉન્સિલ સરકારની પૂર્વ મંજૂરી વિના પોતે જ સંસ્થાના ડાયરેક્ટરની પસંદગી કરે છે.
આગળનો માર્ગ
- બોર્ડ ઓફ ગવર્નર્સમાં સરકારી અધિકારીઓ ઉપરાંત ચૂંટાયેલા શિક્ષકો અને સ્વતંત્ર નિષ્ણાતોનો યોગ્ય સમન્વય રાખવો જોઈએ.
- વિઝિટરની સત્તાની સ્પષ્ટ મર્યાદા નક્કી થવી જોઈએ જેથી સંશોધન અને આંકડાકીય રિપોર્ટ બહાર પાડવામાં સરકારી દખલ ન થાય.
- ડાયરેક્ટરની નિમણૂક માટે પ્રખ્યાત વિજ્ઞાનીઓની એક સ્વતંત્ર સમિતિ બનાવવી જોઈએ જેથી લાયક વ્યક્તિની પસંદગી થઈ શકે.
- બજારુ કમાણીના દબાણ વગર જાહેર હિતના સંશોધનો ચાલુ રહે તે માટે સરકારે સંસ્થાને પૂરતી નાણાકીય ગ્રાન્ટ આપવી જોઈએ.