ભારત અને શહેરી આગની દુર્ઘટનાઓ: માલવિયા નગર બનાવ
#GS-2 #GS-3 #સુશાસન અને સામાજિક ન્યાય #સારી શાસનવ્યવસ્થા #ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર #શહેરી આગની દુર્ઘટનાઓ #સુરક્ષા ધોરણો
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- દક્ષિણ દિલ્હીની માલવિયા નગરની એક હોટેલમાં લાગેલી ભીષણ આગમાં 12 વિદેશી નાગરિકો સહિત કુલ 21 લોકોના મોત થયા છે.
- આ ઘટના બની ત્યારે આ હોટેલ પાસે ફાયર વિભાગનું કોઈ જ ક્લિયરન્સ ન હતું.
શહેરી આગની દુર્ઘટનાઓ વિશે
- વસ્તીવાળા વિસ્તારો, બજારો, મોટી ઇમારતો કે કારખાનાઓમાં લાગતી આગ ખૂબ જ ખતરનાક સાબિત થાય છે.
- આવી આગ પાછળ મુખ્ય કારણો ખરાબ વાયરીંગ, વગર મંજૂરીએ થયેલા બાંધકામ અને સુરક્ષાના સાધનોનો અભાવ હોય છે.
આગની દુર્ઘટનાઓ અંગેના મહત્વના આંકડા
- ભારતમાં આગની દુર્ઘટનાઓને કારણે દરરોજ લગભગ 35 લોકોના મોત થાય છે.
- આગને કારણે થતા કુલ મોતમાંથી 40% થી વધુ બજારો, ફેક્ટરીઓ અને વેપારી સંકુલોમાં થાય છે.
- શહેરોની કોમર્શિયલ જગ્યાઓ પર લાગતી આગમાંથી અંદાજે 70% આગ શોર્ટ સર્કિટ કે ખરાબ વાયરીંગના કારણે થાય છે.
- નાની અને મધ્યમ કક્ષાની 60% થી વધુ દુકાનો કે ઇમારતો પાસે ફાયર NOC કે પૂરતા સાધનો હોતા નથી.
ભારતમાં બનેલી મોટી આગની દુર્ઘટનાઓ
- વર્ષ 1981માં બેંગ્લોરની વીનસ સર્કસની આગમાં 56 બાળકો સહિત કુલ 92 લોકોનાં મોત થયા હતા, કારણ કે સર્કસનો કેનવાસ તૂટીને ભીડ પર પડ્યો હતો.
- વર્ષ 1995માં હરિયાણાના ડબવાલી પંડાલ અકસ્માતમાં શોર્ટ સર્કિટથી આગ લાગતા 500 થી વધુ બાળકો અને વાલીઓનાં મોત થયા હતા.
- વર્ષ 1997માં દિલ્હીના ઉપહાર સિનેમા ટ્રેજેડીમાં ઝેરી ધુમાડાથી ગૂંગળાઈને 60 લોકોના મોત થયા હતા કારણ કે બહાર નીકળવાના દરવાજા બંધ હતા.
- વર્ષ 2004માં તમિલનાડુની કુંભકોણમ સ્કૂલમાં લાગેલી આગમાં રસોડામાંથી તણખો ઉડતા 94 ભૂલકાઓનાં મોત થયા હતા.
- વર્ષ 2011માં કોલકાતાની AMRI હોસ્પિટલના ભોંયરામાં લાગેલી આગથી ફેલાયેલા ધુમાડાને કારણે 89 દર્દીઓ અને સ્ટાફના મોત થયા હતા.
આગ લાગવાના વારંવાર બનતા કારણો
- જૂના થઈ ગયેલા વાયરીંગ પર વધુ પડતો ભાર વધવાથી ગંભીર શોર્ટ સર્કિટ થાય છે.
- મકાનમાલિકો મંજૂરી વગર વધારાના રૂમો બનાવી દે છે, જેનાથી હવાની અવરજવર અને બહાર જવાનો રસ્તો બંધ થઈ જાય છે.
- ભોંયરામાં કે પાર્કિંગમાં ગેરકાયદેસર રીતે કેમિકલ કે ગેસના બાટલા રાખવામાં આવે છે, જે નાની આગને પણ મોટો ધડાકો બનાવી દે છે.
- સસ્તી પ્લાસ્ટિકની શીટ્સ અને તાપત્રી વાપરવાથી આગ મિનિટોમાં જ વિકરાળ સ્વરૂપ ધારણ કરી લે છે.
- ઘણી ઇમારતોમાં ફાયર અલાર્મ, સ્પ્રિંકલર કે અગ્નિશામક નળી જેવા પ્રાથમિક સાધનો પણ હોતા નથી.
શહેરી ફાયર સેફ્ટી સામેના પડકારો
- ઘણી બિલ્ડિંગોમાં આવવા અને જવા માટે માત્ર એક જ નાની સીડી હોય છે, જેથી મુશ્કેલીના સમયે બહાર નીકળવું અશક્ય બને છે.
- લાંચરસિયા કે બેદરકાર વહીવટી અધિકારીઓને કારણે ગેરકાયદે હોટેલો અને ક્લાસીસ ધમધમે છે.
- લોકોને કટોકટીના સમયે શું કરવું તેની કોઈ તાલીમ હોતી નથી, જેનાથી ભાગદોડ મચે છે.
- સાંકડા રસ્તા અને ભારે ટ્રાફિકને કારણે ફાયર બ્રિગેડ સમયસર પહોંચી શકતી નથી.
- બેદરકાર માલિકો સામે હળવો દંડ કે લાંબી કાનૂની પ્રક્રિયા ચાલે છે, જેથી કડક દાખલો બેસતો નથી.
આગળનો માર્ગ
- મ્યુનિસિપાલિટીના લાયસન્સ પોર્ટલને ફાયર વિભાગ સાથે જોડવા જોઈએ જેથી ફાયર NOC વગરની બિલ્ડિંગના પરવાના તુરંત રદ થાય.
- તમામ વ્યાપારી સંકુલો અને શાળાઓમાં વિરુદ્ધ દિશામાં ઓછામાં ઓછા બે ખુલ્લા અને સુરક્ષિત રસ્તા હોવા જોઈએ.
- ઘટનાઓ માટે જવાબદાર માલિકો સામે ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ની કલમ 105 હેઠળ કડક ગુનાહિત કાર્યવાહી થવી જોઈએ.
- કોચિંગ ક્લાસ અને હોસ્પિટલોમાં સુરક્ષા તપાસવા માટે સતત દરોડા પાડવા જોઈએ અને નિયમ તોડનારાઓને સીલ કરવા જોઈએ.
- સાંકડી ગલીઓમાં પણ ઝડપથી પહોંચી શકાય તેવા નાના અને આધુનિક ફાયર વાહનો વસાવવા જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- માલવિયા નગરની હોટેલની આગ એ વાતની યાદ અપાવે છે કે સુરક્ષા નિયમોની અવગણનાનું કેટલું મોટું પરિણામ આવે છે.
- દુર્ઘટના થયા પછી તપાસ કરવાના બદલે પહેલેથી જ કડક નિયમોનું પાલન કરાવવું અત્યંત જરૂરી છે.