ભારતે સિંધુ જળ સંધિ અંગે ધ હેગ સ્થિત આર્બિટ્રેશન કોર્ટના ચુકાદાને ફગાવ્યો
#GS-2 #વર્તમાન ઘટનાઓ #આંતરરાષ્ટ્રીય #રાષ્ટ્રીય #સિંધુ જળ સંધિ #ભારત-પાકિસ્તાન સંબંધો
મુખ્ય મુદ્દા
- ભારતે સિંધુ જળ સંધિ (IWT) અંગે ધ હેગ આર્બિટ્રેશન કોર્ટના ચુકાદાને ગેરકાયદેસર અને બિન-અધિકૃત ગણાવીને ફગાવી દીધો છે.
- ટ્રિબ્યુનલે ચિનાબ નદી પરના ૮૫૦ મેગાવોટ ના રાતલે પ્રોજેક્ટ પર ૨૦૨૭ માં ન્યુટ્રલ એક્સપર્ટના નિર્ણયના ૯૦ દિવસ પછી સુધી કામચલાઉ રોક લગાવી છે.
- વર્ષ ૧૯૬૦ માં વર્લ્ડ બેંક ની મધ્યસ્થતાથી થયેલી આ સંધિમાં પૂર્વની નદીઓ ભારતને અને પશ્ચિમની નદીઓ મર્યાદિત વીજ ઉત્પાદન અધિકારો સાથે પાકિસ્તાનને અપાઈ છે.
- ભારતનું કહેવું છે કે વર્ષ ૨૦૧૬ માં ન્યુટ્રલ એક્સપર્ટની સાથે આર્બિટ્રેશન કોર્ટની માંગ કરીને પાકિસ્તાને સંધિના નિયમો તોડ્યા છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતે સિંધુ જળ સંધિ (IWT) અંગે ધ હેગ સ્થિત કોર્ટ ઓફ આર્બિટ્રેશન (CoA) ના ચુકાદાને સ્પષ્ટ રીતે ફગાવી દીધો છે.
- ભારતે જણાવ્યું છે કે આ અદાલત ગેરકાયદેસર રીતે રચવામાં આવી છે અને તેને ભારત દેશના સાર્વભૌમ નિર્ણયો પર કોઈ અધિકાર નથી.
સિંધુ જળ સંધિ અંગે આર્બિટ્રેશન કોર્ટનો ચુકાદો
- અદાલતે ચુકાદો આપ્યો છે કે એપ્રિલ ૨૦૨૫ ના પહલગામ આતંકવાદી હુમલા પછી ભારત સિંધુ જળ સંધિ ને મોકૂફ રાખી શકે નહીં.
- ટ્રિબ્યુનલે કહ્યું કે આ સંધિ માત્ર પાણીની વહેંચણી માટે છે અને તેમાં આતંકવાદ કે સેનાના ઉપયોગ અંગે કોઈ નિયમો નથી.
- કોર્ટે એવું તારણ કાઢ્યું કે સરહદ પારનો આતંકવાદ એ પાકિસ્તાન દ્વારા સંધિનો ભંગ ગણાય નહીં.
- અદાલતે ચિનાબ નદી પરના રાતલે હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ ના બાંધકામ પર કામચલાઉ રોક લગાવી છે.
- આ રોક ૨૦૨૭ માં ન્યુટ્રલ એક્સપર્ટ નો આખરી નિર્ણય આવ્યા પછીના ૯૦ દિવસ સુધી ચાલુ રહેશે.
ભારતનું વલણ
- વર્ષ ૨૦૧૬ માં પાકિસ્તાને કોર્ટ ઓફ આર્બિટ્રેશન ની માંગ કરી હતી, જ્યારે ભારતે ટેકનિકલ મુદ્દા તપાસવા ન્યુટ્રલ એક્સપર્ટ ની માંગ કરી હતી.
- ભારતનું કહેવું છે કે એકસાથે બે જગ્યાએ કેસ ચલાવવો એ સંધિના ક્રમબદ્ધ વિવાદ ઉકેલના નિયમોનું ઉલ્લંઘન છે.
- વર્લ્ડ બેંક દ્વારા ૨૦૧૬ માં આ બંને પ્રક્રિયાઓ રોકી દેવાઈ હતી, પરંતુ ૨૦૨૨ માં બંનેને એકસાથે ચાલુ કરવાની મંજૂરી અપાઈ.
- ભારતે ન્યુટ્રલ એક્સપર્ટની પ્રક્રિયામાં ભાગ લીધો છે પરંતુ કોર્ટ ઓફ આર્બિટ્રેશન નો બહિષ્કાર કર્યો છે.
- ભારત મક્કમ છે કે સંધિ મોકૂફ રાખવાના તેના નિર્ણય પર કોર્ટ ઓફ આર્બિટ્રેશનને કોઈ કાનૂની સત્તા નથી.
૧૯૬૦ની સિંધુ જળ સંધિની માહિતી
- સિંધુ જળ સંધિ એ ૧૯૬૦ માં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે કરાચીમાં થયેલો પાણીની વહેંચણીનો કરાર છે, જેમાં વર્લ્ડ બેંક મધ્યસ્થ હતું.
- આ કરાર મુજબ પૂર્વની નદીઓ જેવી કે બિયાસ, રાવી અને સતલજ ના પાણી પર ભારતને પૂરો અધિકાર મળ્યો છે.
- પશ્ચિમની નદીઓ જેવી કે ચિનાબ, સિંધુ અને જેલમ નું પાણી મોટાભાગે પાકિસ્તાનને ફાળવવામાં આવ્યું છે.
- ભારતને પશ્ચિમની નદીઓ પર પણ ઘરગથ્થુ વપરાશ, ખેતી અને રન-ઓફ-ધી-રિવર વીજળી બનાવવા માટે મર્યાદિત હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક અધિકારો મળેલા છે.
- નાના પ્રશ્નો પરમેનન્ટ ઇન્ડસ કમિશન (PIC) પાસે જાય છે, ટેકનિકલ તફાવતો ન્યુટ્રલ એક્સપર્ટ પાસે અને કાનૂની વિવાદો કોર્ટ ઓફ આર્બિટ્રેશન પાસે જાય છે.
હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ્સ અંગેનો મુખ્ય વિવાદ
- કિશનગંગા પ્રોજેક્ટ એ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં કિશનગંગા નદી પર આવેલો ૩૩૦ મેગાવોટ નો વીજળી પ્રોજેક્ટ છે.
- રાતલે પ્રોજેક્ટ એ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ચિનાબ નદી પર આવેલો ૮૫૦ મેગાવોટ નો વીજળી પ્રોજેક્ટ છે.
- પાકિસ્તાનનો આક્ષેપ છે કે ભારત જરૂર કરતાં વધુ પાણી રોકી રહ્યું છે, જેનાથી પાણીનો પ્રવાહ ઘટે છે.
- આ ડિઝાઇનના વિવાદને કારણે પાકિસ્તાને આર્બિટ્રેશન કોર્ટની માંગ કરી અને ભારતે ન્યુટ્રલ એક્સપર્ટની માંગ કરી હતી.
કોર્ટ ઓફ આર્બિટ્રેશનનું માળખું
- કોર્ટ ઓફ આર્બિટ્રેશન એ સંધિના એનેક્ષર જી હેઠળ કાનૂની વિવાદો ઉકેલવા બનતી પાંચ સભ્યોની વિશેષ અદાલત છે.
- ધ હેગમાં આવેલી પરમેનન્ટ કોર્ટ ઓફ આર્બિટ્રેશન (PCA) તેના મુખ્ય કાર્યાલય તરીકે કામ કરે છે.
- પાકિસ્તાનની માંગ પર વર્લ્ડ બેંક દ્વારા વર્ષ ૨૦૨૨-૨૩ માં આ ટ્રિબ્યુનલની રચના કરવામાં આવી હતી.