અલ નિનો વચ્ચે ભારતની ખરીફ તૈયારીઓ
#GS-3 #અર્થતંત્ર #કૃષિ #માળખાકીય સુવિધાઓ #GS-2 #સરકારી નીતિઓ અને હસ્તક્ષેપ #રેપિડ ફાયર સીએ #પ્રિલિમ્સ માટે ઝડપી તથ્યો #GS-1 #મહત્વપૂર્ણ ભૌગોલિક ઘટનાઓ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસું મોડું આવ્યું છે અને દેશભરમાં 43% વરસાદની ખાધ નોંધાઈ છે.
- કેન્દ્રીય કૃષિ અને કિસાન કલ્યાણ મંત્રાલયે એક વિશેષ આપત્તિ આયોજન ઘડી કાઢ્યું છે.
- આનો મુખ્ય હેતુ આગામી ખરીફ સિઝન ને અલ નિનો ની ખરાબ અસરોથી બચાવવાનો છે.
જોખમકારક વિસ્તારોની ઓળખ અને અગ્રતા
- સરકારે નબળા ચોમાસાની શક્યતાવાળા ૧૨ રાજ્યોના 315 જિલ્લાઓની ઓળખ કરી છે.
- આ જોખમી રાજ્યોમાં મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, ઉત્તર પ્રદેશ અને રાજસ્થાનનો સમાવેશ થાય છે.
- અધિકારીઓએ 111 અત્યંત સંવેદનશીલ જિલ્લાઓ અલગ તારવ્યા છે જ્યાં સિંચાઈ કવરેજ 25% થી ઓછું છે.
- અધિકારીઓએ 76 જિલ્લાઓને મધ્યમ અગ્રતા આપતી યાદીમાં મૂક્યા છે કારણ કે ત્યાં સિંચાઈ 25 થી 50% જેટલી છે.
- જે વિસ્તારોમાં સિંચાઈની સારી સવલતો છે તેવા 128 જિલ્લાઓને ઓછી અગ્રતાવાળા ગણવામાં આવ્યા છે.
આપત્તિ વ્યવસ્થાપન આયોજન
- ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ (ICAR) દ્વારા જિલ્લા સ્તરના કૃષિ આપત્તિ આયોજનો તૈયાર કરાયા છે.
- આ સ્થાનિક યોજનાઓને કાગળ પરથી હટાવીને સીધી ખેતરોમાં અમલમાં મૂકવામાં આવી રહી છે.
આબોહવા સામે ટકી શકે તેવા પાકોની વિવિધતા
- રાજ્યોને ટૂંકા ગાળાના, ઓછા પાણીથી ઉગતા અને દુષ્કાળ સામે ટકી રહેતા પાક વાવવા માટે આદેશ અપાયો છે.
- વરસાદ પર આધારિત વિસ્તારોમાં જોખમ ઘટાડવા માટે કઠોળ, તેલીબિયાં અને શ્રી અન્ન (બાજરી-જુવાર) ની ખેતી પર ભાર મુકાઈ રહ્યો છે.
પાણી સંચય માટેનું મોટું માળખું
- ચેકડેમ, ખેત તલાવડી અને જળાશયો જેવા પાણીના સ્ત્રોતોની મરામત અને સફાઈ કરવામાં આવી રહી છે.
- આ કામ MGNREGA (હવે VB-GRAMG) સાથે જોડવામાં આવ્યું છે જેથી સ્થાનિક રોજગારી મળે અને ભૂગર્ભ જળસ્તર વધે.
ત્રણ સ્તરીય નાણાકીય સુરક્ષા કવચ
- ખેડૂતોને આર્થિક રીતે મજબૂત રાખવા માટે સરકાર ત્રણ મુખ્ય યોજનાઓનો એકસાથે ઉપયોગ કરી રહી છે.
- પ્રધાન મંત્રી ફસલ બીમા યોજના (PMFBY) દ્વારા પાકનું નુકસાન થાય તો ઝડપથી વીમાનું વળતર આપવામાં આવે છે.
- ખેડૂતોને ખેતીના ખર્ચ માટે કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ (KCC) દ્વારા ઝડપથી નાણાકીય સહાય અપાય છે.
- PM-KISAN યોજના દ્વારા ખેડૂતોના ખાતામાં સીધા નાણાકીય ભંડોળની સહાય પહોંચાડવામાં આવે છે.
વાસ્તવિક સમય પર સંસ્થાગત દેખરેખ
- સરકારે નવી દિલ્હીમાં ખાસ 'અલ નિનો મોનિટરિંગ સેલ' અને 'ક્રોપ વેધર વોચ ગ્રુપ' બનાવ્યા છે.
- પરિસ્થિતિ પર નજર રાખવા માટે સચિવ અને મંત્રી સ્તરે દર અઠવાડિયે બેઠકો યોજાય છે.
- ગ્રાઉન્ડ સ્તરે વૈજ્ઞાનિક સલાહ આપવા માટે 731 કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો (KVKs) ની મદદ લેવાઈ રહી છે.
ખાદ્ય સુરક્ષા અને મોટા લક્ષ્યો
- ખરાબ હવામાન હોવા છતાં કેન્દ્ર સરકારે ૧૭૬ મિલિયન ટન ખરીફ અનાજ ઉત્પાદનનો લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યો છે.
- ઘઉં અને ચોખાનો મજબૂત સરકારી જથ્થો બજારમાં અનાજની અછત સર્જાવા દેતો નથી.