ઇન્ડિયા ઇલેક્ટ્રિક મોબિલિટી ઇન્ડેક્સ 2025
#GS-3 #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધાઓ #પર્યાવરણ #હવામાન પરિવર્તન #ટકાઉ વિકાસ #GS-2 #વર્તમાન પ્રવાહો #રાષ્ટ્રીય #સરકારી નીતિઓ
મુખ્ય મુદ્દા
- ઇન્ડિયા ઇલેક્ટ્રિક મોબિલિટી ઇન્ડેક્સ (IEMI) 2025 માં દિલ્હી 84 ના સ્કોર સાથે દેશમાં પ્રથમ ક્રમે રહ્યું છે, જે વર્ષ 2024 માં 77 હતો.
- ભારતમાં ઇલેક્ટ્રિક વાહનોનું વેચાણ ઝડપથી વધી રહ્યું છે, જે વર્ષ 2018 ના 0.5% થી વધીને વર્ષ 2025-26 માં 8.25% એ પહોંચી ગયું છે.
- આગામી ચાર વર્ષમાં પોતાના રૂ. 4,000 કરોડ ના ઇવી સબસિડી પ્રોગ્રામ માટે નાણાં મેળવવા દિલ્હી સરકાર પડતર રહેલા એન્વાયરમેન્ટલ કમ્પન્સેશન ચાર્જ (ECC) ફંડનો ઉપયોગ કરવા માંગે છે.
- ભારતમાં રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ ક્ષેત્ર કુલ કાર્બન ઉત્સર્જનમાં 12% નો હિસ્સો ધરાવે છે, જ્યારે ઓટોમોબાઈલ સેક્ટર દેશના જીડીપીમાં 7.1% નું યોગદાન આપે છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- NITI Aayog દ્વારા હાલમાં જ ઇન્ડિયા ઇલેક્ટ્રિક મોબિલિટી ઇન્ડેક્સ (IEMI) 2025 ની બીજી આવૃત્તિ બહાર પાડવામાં આવી છે.
- આ રિપોર્ટ અનુસાર, ભારતમાં ઇલેક્ટ્રિક વાહનો અપનાવવાની બાબતમાં દિલ્હી દેશના તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સૌથી આગળ રહ્યું છે.
ઇન્ડિયા ઇલેક્ટ્રિક મોબિલિટી ઇન્ડેક્સ (IEMI) વિશે
- NITI Aayog અને વર્લ્ડ રિસોર્સિસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઇન્ડિયા એ સાથે મળીને આ IEMI ઇન્ડેક્સ તૈયાર કર્યો છે, જે દરેક રાજ્યમાં ઇલેક્ટ્રિક વાહનો માટેની નીતિઓ, ચાર્જિંગની સુવિધા અને તેની પ્રગતિનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
- આ ઇન્ડેક્સ રાજ્યોને પારદર્શક રીતે રેન્કિંગ આપે છે, જેનાથી રાજ્યો વચ્ચે તંદુરસ્ત સ્પર્ધા વધશે અને સહકારી સંઘવાદને પ્રોત્સાહન મળશે જેથી બધા મળીને પ્રદૂષણ મુક્ત વાહનો તરફ આગળ વધે.
- આ ઇન્ડેક્સમાં રાજ્યોને 0 થી 100 વચ્ચે ગુણ આપવામાં આવે છે, જે માટે કુલ 16 પ્રદર્શન સૂચકાંકો નક્કી કરાયા છે અને તેને ત્રણ મુખ્ય ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે.
- પહેલો ભાગ ટ્રાન્સપોર્ટ ઇલેક્ટ્રિફિકેશન પ્રોગ્રેસ છે, જેનો હિસ્સો 50% છે અને તેમાં ખાનગી તથા વ્યવસાયિક ઇલેક્ટ્રિક વાહનોનું વેચાણ તેમજ સરકારી સબસિડીની અસર તપાસવામાં આવે છે.
- બીજો ભાગ ચાર્જિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર રેડિનેસ છે, જેનો હિસ્સો 30% છે અને તેમાં ચાર્જિંગ સ્ટેશનની સંખ્યા, વીજળીની ઉપલબ્ધતા, સોલાર જેવા ગ્રીન સોર્સનો ઉપયોગ અને ચાર્જિંગ નેટવર્ક માટે મળતી મદદ જોવામાં આવે છે.
- ત્રીજો ભાગ ઇવી રિસર્ચ એન્ડ ઇનોવેશન સ્ટેટસ છે, જેનો હિસ્સો 20% છે અને તેમાં રાજ્યમાં નવા ઇવી સ્ટાર્ટ-અપની સંખ્યા, પેટન્ટ અને સંશોધન માટેની પ્રવૃત્તિઓ માપવામાં આવે છે.
- મેળવેલા ગુણના આધારે રાજ્યોને ચાર કેટેગરીમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે: 65 કે તેથી વધુ ગુણ મેળવનાર ટોપ પર્ફોર્મર્સ, 50 થી 64 ગુણ મેળવનાર ફ્રન્ટરનર્સ, 35 થી 49 ગુણ મેળવનાર ઇમર્જિંગ પર્ફોર્મર્સ અને 35 થી ઓછા ગુણ મેળવનાર એસ્પિરન્ટ્સ.
- સમગ્ર દેશમાં દિલ્હી 84 ના સ્કોર સાથે સૌથી આગળ રહ્યું છે, જે વર્ષ 2024 ના 77 ના સ્કોર કરતાં વધુ છે, જ્યારે આ યાદીમાં મહારાષ્ટ્ર બીજા અને કર્ણાટક ત્રીજા ક્રમે છે.
- પહાડી અને ઉત્તર-પૂર્વના રાજ્યોની વાત કરીએ તો, મણિપુર 46 ના સ્કોર સાથે પ્રથમ નંબરે છે અને ત્યારબાદ ત્રિપુરા અને આસામ નો નંબર આવે છે.
- અલગ-અલગ કેટેગરીમાં જોઈએ તો, ટ્રાન્સપોર્ટ ઇલેક્ટ્રિફિકેશન અને રિસર્ચમાં દિલ્હી આગળ છે, જ્યારે ચાર્જિંગની સુવિધામાં કર્ણાટક દેશમાં પહેલા નંબરે છે અને ત્યારબાદ મહારાષ્ટ્ર અને હરિયાણા આવે છે.
- આ વર્ષે મધ્યપ્રદેશ ના રેન્કિંગમાં સૌથી મોટો સુધારો જોવા મળ્યો છે, જે અગાઉના 23મા સ્થાનેથી 16 ક્રમનો કુદકો લગાવીને હવે 7મા સ્થાને પહોંચી ગયું છે.
- દેશમાં ઇવીનું વેચાણ ઝડપથી વધ્યું છે, જ્યાં વર્ષ 2018 માં વેચાણ માત્ર 0.5% હતું, તે વર્ષ 2025-26 માં વધીને 8.25% એ પહોંચી ગયું છે, જેમાં કેન્દ્ર સરકારની FAME યોજના, PM E-DRIVE અને PLI સ્કીમ જેવી પહેલોએ મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો છે.
- આ રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે દેશના કુલ 36 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાંથી 29 પ્રદેશોએ પોતાની અલગ ઇવી નીતિ જાહેર કરી દીધી છે, જે ઇવી સેક્ટર પ્રત્યે સરકારોની ગંભીરતા દર્શાવે છે.
- આ ઇન્ડેક્સ રાજ્યોને માત્ર કાગળ પર નીતિ બનાવવાને બદલે તેનો સાચો અમલ કરવા માટેનો માર્ગ બતાવે છે, જે ભારતને વર્ષ 2047 સુધીમાં વિકસિત બનાવવાની દિશામાં અને વિદેશથી મંગાવવામાં આવતા ક્રૂડ ઓઈલ પરની આપણી 89% નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે ખૂબ જ જરૂરી છે.
- ભારતમાં વાહનોના ધુમાડાથી થતું પ્રદૂષણ કુલ કાર્બન ઉત્સર્જનના 12% જેટલું છે, તેથી ઇવીનો ઉપયોગ વધારવો પર્યાવરણ માટે બહુ જરૂરી છે, વળી ઓટોમોબાઈલ સેક્ટર દેશના જીડીપીમાં 7.1% યોગદાન આપે છે અને તેનાથી આશરે 1.9 કરોડ લોકોને રોજગારી મળે છે.
દિલ્હીની ઇવી ઇકોસિસ્ટમ
- દિલ્હી ઇવી પોલિસી 2.0 હેઠળ એક મોટો લક્ષ્યાંક નક્કી કરાયો છે, જેમાં દિલ્હી એવું પહેલું રાજ્ય બન્યું છે જેણે જાન્યુઆરી 2027 સુધીમાં તમામ ઓટો-રિક્ષા અને નાના માલવાહક વાહનોને તેમજ જાન્યુઆરી 2028 સુધીમાં ટુ-વ્હીલર્સને સંપૂર્ણપણે ઇલેક્ટ્રિક કરવાનું નક્કી કર્યું છે.
- વર્ષ 2026 ની શરૂઆત સુધીમાં દિલ્હીમાં દેશની સૌથી મોટી ઇલેક્ટ્રિક બસ સેવા ચાલુ થઈ ગઈ હતી, અને ઇલેક્ટ્રિક સાઇકલ ખરીદવા માટે સીધી સબસિડી આપનાર તે પ્રથમ રાજ્ય છે.
- આગામી ચાર વર્ષમાં પોતાના રૂ. 4,000 કરોડ ના સબસિડી પ્રોગ્રામ માટે નાણાં મેળવવા દિલ્હી સરકાર સુપ્રીમ કોર્ટ પાસે જઈને પડતર પડેલા એન્વાયરમેન્ટલ કમ્પન્સેશન ચાર્જ (ECC) ના ફંડનો ઉપયોગ કરવાની પરવાનગી માંગી રહી છે.
પડકારો
- ભારતમાં ઇવી તરફ વળવા માટે હજી પણ કેટલાક મોટા પડકારો છે, જેમ કે ચાર્જિંગ સ્ટેશનોની અછત, ગાડીઓની ઊંચી કિંમત, બેટરી બનાવવા માટે વિદેશી ખનિજો પર નિર્ભરતા, પાવર ગ્રીડની નબળી ક્ષમતા અને જુદા જુદા રાજ્યો વચ્ચે અસમાન પ્રગતિ.
આગળનો માર્ગ
- રાજ્યોએ માત્ર નીતિઓ બનાવવાને બદલે ચાર્જિંગ સ્ટેશન ઊભા કરવા પર વધુ ધ્યાન આપવું પડશે અને દિલ્હીની જેમ પર્યાવરણીય ફંડનો ઉપયોગ કરીને સબસિડી માટેના નવા નાણાકીય સ્ત્રોતો શોધવા જોઈએ.
- ભારતે બેટરી માટેના ખનિજોની આયાત ઘટાડવા માટે દેશમાં જ સંશોધન અને વિકાસ (R&D) વધારવો પડશે, અને સ્થાનિક સ્તરે નવી ટેક્નોલોજી વિકસાવવાથી ઇલેક્ટ્રિક વાહનો સસ્તા અને વધુ ટકાઉ બનશે.