ICAR-CAZRI એ શુષ્ક વિસ્તારો માટે મઠની નવી સહનશીલ જાતો વિકસાવી
#GS-3 #અર્થતંત્ર #કૃષિ #પર્યાવરણ #હવામાન પરિવર્તન #ભૂગોળ #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #ગુજરાત #મઠ #કઠોળ
મુખ્ય મુદ્દા
- ICAR-CAZRI સંસ્થાએ મઠની CAZRI Moth-4, 5, 6 અને 7 નામની ચાર નવી જાતો વિકસાવી છે, જેણે Kharif 2026 ના El Niño વર્ષ દરમિયાન પણ ઉત્કૃષ્ટ ઉત્પાદન આપ્યું છે.
- મઠ (Vigna aconitifolia) એ એક અત્યંત મજબૂત કઠોળ પાક છે, જેનું મુખ્યત્વે રાજસ્થાન ના થાર રણ વિસ્તાર તેમજ ગુજરાત, હરિયાણા અને પંજાબ માં વાવેતર થાય છે.
- આ પાક 40°C થી વધુ તાપમાનમાં પણ ટકી રહે છે અને વાવણીના 30 દિવસ માં ફૂલ આપીને ઓછા ભેજમાં પણ પાક પૂર્ણ કરે છે.
- મઠના મૂળ Rhizobium બેક્ટેરિયાની મદદથી કુદરતી રીતે નાઇટ્રોજન ઉમેરીને જમીનને ફળદ્રુપ બનાવે છે અને પશુઓ માટે પાલા નામનો પૌષ્ટિક ચારો પૂરો પાડે છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ICAR-CAZRI સંસ્થાએ મઠની ચાર નવી જાતો બનાવી છે: CAZRI Moth-4, 5, 6 અને 7. આ જાતોએ Kharif 2026 ના El Niño ના વર્ષમાં પણ ખેતરમાં ખૂબ સારું પરિણામ આપ્યું છે.
મઠનો સામાન્ય પરિચય
- મઠનું વૈજ્ઞાનિક નામ Vigna aconitifolia છે અને તે Fabaceae કુળનો પાક છે. તેને મેટ બીન કે ટર્કિશ ગ્રામ પણ કહેવાય છે. દક્ષિણ એશિયાના ગરમ અને સૂકા વિસ્તારોમાં ઊગતો આ સૌથી મજબૂત કઠોળ પાક છે.
કુદરતી આવાસ અને ઉગાડવા માટેની પરિસ્થિતિઓ
- આ પાક દક્ષિણ એશિયાનો મૂળ પાક છે અને વરસાદ આધારિત રેતાળ રણ વિસ્તારોમાં થાય છે. તે પશ્ચિમ રાજસ્થાન ના થારના રણ માં સૌથી વધુ વવાય છે, જ્યારે ગુજરાત, હરિયાણા અને પંજાબ ના કેટલાક ભાગોમાં પણ તેનું વાવેતર થાય છે.
- ઓછો કે અનિયમિત વરસાદ, નબળી રેતાળ જમીન અને 40°C થી વધુ તાપમાન હોય તો પણ આ પાક સારો વિકાસ પામે છે.
મઠની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ
- દુષ્કાળ સામે ટકી રહેવાની ક્ષમતા: મઠના ઊંડા મૂળ જમીનની અંદર રહેલો ભેજ ખેંચી લે છે, જેથી લાંબા સમય સુધી વરસાદ ન પડે તો પણ છોડ સુકાતો નથી.
- જમીન ઢાંકતો ફેલાવો: આ છોડ જમીન પર પથરાઈને ચાદર જેવું આવરણ બનાવે છે. આનાથી રેતી ઊડતી અટકે છે અને જમીનનો ભેજ જળવાઈ રહે છે.
- ઝડપી વિકાસ: વાવણી કર્યા પછી 30 દિવસ ની અંદર જ ફૂલ આવવાના શરૂ થઈ જાય છે અને જમીનમાં રહેલા ભેજ મુજબ છોડ પોતાનો વિકાસ ગોઠવી લે છે.
- નાઇટ્રોજન ઉમેરવાની ક્ષમતા: મઠના મૂળ Rhizobium બેક્ટેરિયા સાથે મળીને હવામાંથી નાઇટ્રોજન ખેંચે છે અને જમીનની ફળદ્રુપતા કુદરતી રીતે વધારે છે.
- ભેજની અછતમાં પણ સારું ઉત્પાદન: જમીન ઉપરથી સુકાઈ જાય તો પણ આ પાક પ્રોટીનથી ભરપૂર બીજવાળી સીંગો આપે છે અને લીલોછમ રહે છે.
મઠનું મહત્વ
- રણ વિસ્તારના ગરીબ લોકો માટે આ પાક પ્રોટીન અને ખનિજોનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે, સાથે ગૃહઉદ્યોગો માટે કાચો માલ પૂરો પાડે છે.
- ચોમાસા પછીના અને દુષ્કાળના સમયમાં પશુઓ માટે પોષક તત્વોથી ભરપૂર લીલો અને સૂકો ચારો (પાલા) મળી રહે છે.
- પાકની ફેરબદલી અને રેતીના ઢુવા અટકાવવામાં આ પાક મદદરૂપ થાય છે, જેનાથી ભારતને કઠોળ ઉત્પાદનમાં આત્મનિર્ભર બનવામાં મદદ મળશે.