ગઢવાલ હિમાલયમાં હેંગિંગ ગ્લેશિયર્સનું વધતું જોખમ

#GS-1 #ભૂગોળ #ભૌતિક ભૂગોળ #GS-3 #પર્યાવરણ #આબોહવા પરિવર્તન #આપત્તિ વ્યવસ્થાપન #આપત્તિ પૂર્વતૈયારી

મુખ્ય મુદ્દા

નેચર જર્નલમાં એપ્રિલ 2026 માં પ્રકાશિત એક અભ્યાસમાં ગઢવાલ હિમાલયના અલકનંદા બેસિન માં 219 અસ્થિર હેંગિંગ ગ્લેશિયર્સ શોધી કાઢવામાં આવ્યા છે.
ઉત્તરાખંડના બદ્રીનાથ-માણા ક્ષેત્ર માં હિમપ્રપાત નો પ્રવાહ 50 મીટર થી વધુ ઊંચાઈ સુધી પહોંચી શકે છે, જે સ્થાનિક વસાહતો માટે મોટું જોખમ છે.
વર્ષ 2000 ની સરખામણીએ વર્ષ 2030 સુધીમાં આ વિસ્તારમાં માળખાકીય સુવિધાઓ માટે જોખમ 120% અને વસ્તી માટે જોખમ 17% વધી જવાનો અંદાજ છે.
અસ્થિર બરફના જથ્થાનો લગભગ ત્રીજો ભાગ અપર અલકનંદા બેસિન માં કેન્દ્રિત છે, જે નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પૂરનું જોખમ વધારે છે.

તાપમાનમાં સતત વધારો અને વરસાદની બદલાતી પેટર્નને કારણે હિમાલયના ગ્લેશિયર્સ અસ્થિર બની રહ્યા છે.
આ અસ્થિરતાને લીધે હિમનદીઓ તૂટી પડવાનું, હિમપ્રપાત થવાનું અને નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં હોનારત થવાનું જોખમ વધી ગયું છે.
એપ્રિલ 2026 ના એક અભ્યાસમાં ગઢવાલ હિમાલયના અલકનંદા બેસિન માં 219 હેંગિંગ ગ્લેશિયર્સ હોવાનું સામે આવ્યું છે, જે મોટો ખતરો દર્શાવે છે.

હેંગિંગ ગ્લેશિયર્સ એટલે પર્વતોના સીધા ઢોળાવ કે ખડકો પર લટકતા બરફના મોટા જથ્થા, જે મુખ્ય ગ્લેશિયરથી અલગ પડી ગયા હોય છે.
આ બરફ ખૂબ જ અસ્થિર જગ્યાએ હોય છે, તેથી તે ગમે ત્યારે અચાનક તૂટીને નીચે પડી શકે છે અને હિમપ્રપાત સર્જી શકે છે.
ઝડપથી વધતી ગરમી અને ગ્લેશિયરનું પીગળવું તેમની મજબૂતી ઘટાડી દે છે, જેના કારણે આવા જોખમી ગ્લેશિયર્સ બને છે.
યુરોપના આલ્પસ પર્વતોમાં આવા ગ્લેશિયર્સ પર ઘણો અભ્યાસ થયો છે, પરંતુ દુર્ગમ રસ્તાઓના કારણે હિમાલય માં હજુ સુધી પૂરતી તપાસ થઈ નથી.

હેંગિંગ ગ્લેશિયર જ્યારે તૂટે છે ત્યારે તે અત્યંત વિનાશક અને ભયાનક હિમપ્રપાત પેદા કરે છે.
વૈજ્ઞાનિક ગણતરી બતાવે છે કે ઉત્તરાખંડના બદ્રીનાથ-માણા ક્ષેત્ર માં હિમપ્રપાતના મોજા 50 મીટર કરતાં પણ વધુ ઊંચા ઉછળી શકે છે.
ગ્લેશિયર તૂટવાથી ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ (GLOF) જેવી બીજી મોટી આપત્તિ પણ આવી શકે છે, જેમાં સરોવરનું પાણી અચાનક વહી નીકળે છે.
પર્વત પરથી નીચે આવતો બરફ પોતાની સાથે પથ્થરો અને માટી ખેંચી લાવે છે, જેનાથી નદીઓ રોકાઈ જાય છે અને અચાનક પૂર આવે છે.
પહાડી ખીણોમાં આવેલા હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ, રસ્તાઓ, પુલો અને યાત્રાધામો પર આ કુદરતી આફતનો સૌથી મોટો ખતરો રહેલો છે.

એપ્રિલ 2026 માં નેચર જર્નલમાં છપાયેલા રિપોર્ટ મુજબ અલકનંદા બેસિન માં કુલ 219 હેંગિંગ ગ્લેશિયર્સ નોંધાયા છે.
આ સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું કે અસ્થિર બરફનો લગભગ ત્રીજો ભાગ માત્ર અપર અલકનંદા બેસિન માં જ આવેલો છે.
રિપોર્ટ કહે છે કે વર્ષ 2000 ની સરખામણીએ વર્ષ 2030 સુધીમાં મકાનો અને માળખાકીય સુવિધાઓ માટે હિમપ્રપાતનું જોખમ 120% વધી જશે.
આ જ સમયગાળા દરમિયાન આ જોખમી વિસ્તારોમાં રહેતી વસ્તીમાં પણ લગભગ 17% નો વધારો થવાનો અંદાજ છે.