ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનનું ભૂ-રાજકીય મહત્વ અને પૃષ્ઠભૂમિ
#GS-2 #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #અંતરરાષ્ટ્રીય #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધા
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારત સરકારે પકિસ્તાન દ્વારા ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનમાં ચૂંટણી યોજવાના એકપક્ષીય નિર્ણય સામે સખત રાજદ્વારી વિરોધ નોંધાવ્યો છે.
- ભારતનું માનવું છે કે આ પ્રદેશમાં કોઈપણ પ્રકારની એકતરફી ચૂંટણી યોજવી તે બિલકુલ સ્વીકાર્ય નથી.
ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન વિશે
- ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન પ્રદેશ અગાઉ ઉત્તરીય વિસ્તારો તરીકે ઓળખાતો હતો.
- આ ખૂબ જ વ્યૂહાત્મક અને પર્વતીય સીમાનો પ્રદેશ છે, જે મોટા કશ્મીર ક્ષેત્રના ઉત્તર ભાગમાં આવેલો છે.
સ્થાન અને વ્યૂહાત્મક સીમાઓ
- આ પ્રદેશ કુલ ૭૨,૪૯૬ ચોરસ કિલોમીટર ના ભૌગોલિક વિસ્તારમાં ફેલાયેલો છે.
- આ વિસ્તાર દક્ષિણ એશિયા ને મધ્ય એશિયા અને પૂર્વ એશિયા સાથે જોડતી મહત્વની કડી છે.
- તેની ઉત્તરે અફઘાનિસ્તાન નો સાંકડો વાખાન કોરિડોર આવેલો છે.
- પૂર્વ અને ઉત્તર પૂર્વ દિશામાં તે ચીન ના ઝિંજિયાંગ સ્વશાષી પ્રદેશ સાથે સરહદ ધરાવે છે.
- પશ્ચિમ દિશામાં પાકિસ્તાન ના ખૈબર પખ્તુનખ્વા પ્રાંત સાથે સરહદ છે.
- દક્ષિણ ભાગ પાકિસ્તાન સંચાલિત આઝાદ કશ્મીર સાથે જોડાય છે.
- અગ્નિ ખૂણે તે ભારતના નિયંત્રણ હેઠળના કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો જમ્મુ અને કાશ્મીર તથા લદ્દાખ ને સ્પર્શે છે.
મુખ્યhistorical સમયરેખા
- ઈસવીસન પૂર્વે ૨૦૦૦ ના સમયના શિલાલેખો દર્શાવે છે કે આ વિસ્તાર પ્રાચીન સિલ્ક રોડ પરનો મહત્વનો વ્યાપારી માર્ગ હતો.
- આ પ્રદેશમાં પટોલા શાહી વંશ ના સમયમાં બૌદ્ધ ધર્મ હતો અને ૧૪ મી સદી માં પર્શિયા ના ઇસ્લામી સુફી સંતો દ્વારા ઇસ્લામનો ફેલાવો થયો.
- ઇસવીસન ૧૮૪૬ ની અમૃતસરની સંધિ પછી આ પ્રદેશ ડોગરા વંશ હેઠળ જમ્મુ અને કાશ્મીર રજવાડામાં સામેલ થયો.
- બ્રિટિશ સામ્રાજ્યે મહારાજા પાસેથી ૧૮૮૯ માં ગિલગિટનો વહીવટ પટા પર લીધો અને ગિલગિટ એજન્સી બનાવી.
- મહારાજા હરિસિંહ એ ઓક્ટોબર ૧૯૪૭ માં ભારત સાથે જોડાવા માટે જોડાણ દસ્તાવેજ પર સહી કરી.
- હિન્દુ રાજ્યપાલ સામે મેજર વિલિયમ બ્રાઉન ના નેતૃત્વમાં નવેમ્બર ૧, ૧૯૪૭ ના રોજ લશ્કરી બળવો થયો અને ૧૬ નવેમ્બર, ૧૯૪૭ ના રોજ પાકિસ્તાને વહીવટ સંભાળ્યો.
- ઇસવીસન ૧૯૪૯ ના કરાચી કરાર દ્વારા આ પ્રદેશનો વહીવટ આઝાદ કશ્મીર પાસેથી લઈને પાકિસ્તાન સરકારના કાશ્મીર બાબતોના મંત્રાલય ને સોંપવામાં આવ્યો.
મુખ્ય ભૂસ્તરીય અને ભૌતિક વિશેષતાઓ
- આ પ્રદેશ દુનિયાની ત્રણ મોટી પર્વતમાળાઓ કારાકોરમ, હિંદુકુશ અને પશ્ચિમી હિમાલય ના સંગમથી બનેલો છે.
- અહીં દુનિયાના ૧૪ માંથી પાંચ સૌથી ઊંચા શિખરો આવેલા છે જેની ઊંચાઈ ૮,૦૦૦ મીટર કરતા વધુ છે.
- અહીં ૮,૬૧૧ મીટર ની ઊંચાઈ સાથે દુનિયાનું બીજું સૌથી ઊંચું શિખર કે-ટૂ (માઉન્ટ ગોડવિન-ઓસ્ટિન) આવેલું છે.
- બીજા મહત્વના શિખરોમાં ગાશેરબ્રુમ ૧, ગાશેરબ્રુમ ૨, બ્રોડ પીક અને ૮,૧૨૬ મીટર ઊંચું નંગા પર્વત સામેલ છે.
- આ પ્રદેશનો ૮૧% થી વધુ ભાગ ઊંચા પર્વતો અને વિશાળ હિમનદીઓથી ઘેરાયેલો છે.
- ધ્રુવીય પ્રદેશો બહાર અહીં સૌથી મોટા ગ્લેશિયર નેટવર્ક આવેલા છે, જેમાં પ્રખ્યાત બાલ્ટોરો, બિયાફો અને બatura ગ્લેશિયર તથા સ્નો લેક બેસિનનો સમાવેશ થાય છે.
- સમુદ્ર સપાટીથી ૪,૧૧૫ મીટર ની સરેરાશ ઊંચાઈ પર દેઓસાઈ નેશનલ પાર્ક આવેલો છે.
- દેઓસાઈ ઉચ્ચપ્રદેશ એ તિબેટ પછી દુનિયાનો બીજા નંબરનો સૌથી ઊંચો આલ્પાઇન ઉચ્ચપ્રદેશ છે અને તે લુપ્તપ્રાય હિમાલયન બ્રાઉન બેર નું આશ્રયસ્થાન છે.
- સિંધુ નદી આ વિસ્તારની મુખ્ય જળવાહિની છે, જેમાં શ્યોક, શિગાર, ગિલગિટ અને હુન્ઝા નદીઓ જેવી મોટી નદીઓનું પાણી ભળે છે.
વર્તમાન ભૂ-રાજકીય પ્રશ્ન
- ભારત ૧૯૪૭ ના જોડાણ દસ્તાવેજ ના આધારે ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન ને જમ્મુ અને કાશ્મીર નો અભિન્ન અંગ માને છે.
- ભારત આ પ્રદેશની બંધારણીય સ્થિતિ કે વહીવટી માળખામાં પાકિસ્તાન દ્વારા કરવામાં આવતા કોઈપણ ફેરફારનો સખત વિરોધ કરે છે.
- ભારતે આ પ્રદેશમાં રાજકીય સ્વતંત્રતા પરના પ્રતિબંધો અને માનવાધિકાર ભંગના અહેવાલો સામે અવાજ ઉઠાવ્યો છે.
- કાશ્મીરના પ્રશ્નને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વિવાદાસ્પદ રાખવા માટે પાકિસ્તાને આ પ્રદેશને પૂરેપૂરો સામેલ કર્યો નથી.
- પાકિસ્તાનનું માનવું છે કે જો આ પ્રદેશને કાયદેસર રીતે ભેળવી દેવામાં આવે તો સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સમર્થિત લોકમતનો તેનો મુદ્દો નબળો પડી શકે છે.
- આ પ્રદેશ કારાકોરમ હાઇવે દ્વારા ચીન-પાકિસ્તાન આર્થિક કોરિડોર માટે પ્રવેશદ્વારનું કામ કરે છે.